Onderwijssecretariaat van de
		Steden en Gemeenten van de 
		Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

Leerplan Secundair Onderwijs

Optie	Autotechnieken

Onderwijsvorm	Technisch Secundair Onderwijs

Graad	Derde graad
Leerjaar	Eerste leerjaar
	Tweede leerjaar

Leerplannummer	O/2/2005/274
				vervangt leerplan O/2/2004/274
				vanaf 1 september 2005 in het eerste leerjaar
				vanaf 1 september 2006 in beide leerjaren

		Onderwijssecretariaat van de
		Steden en Gemeenten van de 
		Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

Leerplan Secundair Onderwijs

Dit leerplan werd herwerkt voor:

Vakken		TV Autotechniek
		2004/75//3/N/SG/2H/III//D/
		TV Autotechniek/Elektriciteit
		2004/75//3/N/SG/2H/III//D/
		PV Praktijk Autotechniek
		2004/75//3/N/SG/2H/III//D/
		Stage Autotechniek
		2004/75//3/N/SG/2H/III//D/

Optie	Autotechnieken

Onderwijsvorm	Technisch Secundair Onderwijs

Graad	Derde graad
Leerjaar	Eerste leerjaar
	Tweede leerjaar

Leerplannummer		O/2/2005/274
					vervangt leerplan O/2/2004/274
					vanaf 1 september 2005 in het eerste leerjaar
					vanaf 1 september 2006 in beide leerjaren

Inhoudstafel

Woord vooraf	5
	
Lessentabel 	6
	
Leerplan bestemd voor  	7
	
1	Het leerplan	8	
	1.1	Ontwikkeling	8	
	1.2	Goedkeuring	8	
	1.3	Verplichting	8	
	1.4	Pedagogische vrijheid	9
	
2	De leerlingen	10	
	2.1	Toelatingsvoorwaarden	10	
	2.2	Psychologisch profiel van de leerlingen	10
	
3	Het onderwijs	15	
	3.1	Pedagogisch project	15	
	3.2	Opdrachten van het gewoon voltijds secundair onderwijs	16	
	3.3	Visie op de derde graad	19	
	3.4	Specifieke klemtonen in het TSO	19	
			
4	Algemene doelstellingen voor de optie	20
	
5	Algemene didactische wenken	21	
	5.1	Uitgangspunten 	21	
	5.2	Organisatie: samenwerking en werkvormen	21	
		
6	Leerplandoelstellingen, leerinhouden, didactische wenken en hulpmiddelen	24	
		TV Autotechnieken	26	
			Technologie	27	
			Technisch tekenen: schemalezen	59	
			Toegepaste Mechanica	66	
		TV Toegepaste elektriciteit en elektronica	73	
		PV Praktijk Autotechnieken	85	
		Stage Autotechnieken		103
	
7	Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie	108	
	7.1	Instructie, differentiatie en remediëring met behulp van ICT	108	
	7.2	Informatie verwerven en verwerken met ICT	108	
	7.3	Communiceren met ICT	109
	
8	Het gelijke onderwijskansenbeleid	110	
	8.1	Preventie en remediëring van studie- en gedragsproblemen	111	
	8.2	Taalvaardigheidsonderwijs	111	
	8.3	Intercultureel onderwijs (ICO)	112	
	8.4	Oriëntering bij instroom en uitstroom	112	
	8.5	Leerlingen- en ouderparticipatie	112	

9	Taalbeleid	114	
	9.1	Lessen en lesmateriaal taalgericht maken	114	
	9.2	Enkele tips	114
	
10	Evaluatie	116	
	10.1	Het goed functioneren van evaluatie wordt gekenmerkt door volgende 	116
Eigenschappen	
	10.2	De invloed van permanente evaluatie (of procesevaluatie) op het leren 	117
van de leerlingen	
	10.3	Een doordachte evaluatie is gebaseerd op het samenspel van 	117
verschillende factoren	
	10.4	Permanent evalueren betekent	118	
	10.5	Permanent evalueren kan verwerkt worden in een document 	119	
			
11	Leermiddelen	120
	
	11.1	Minimale materiële vereisten	120	
			
12	Bibliografie	122	
	12.1	Algemeen	122	
	12.2	Specifiek voor het vak	122	
	12.3	Veiligheid, milieu, hygiëne, EHBO	127	
			
13	Bijkomende informatie	130	
	13.1	Algemeen	130	
	13.2	Nuttige adressen	131	

Colofon	135	

Woord vooraf

Dit leerplan wordt ingevoerd bij de aanvang van het schooljaar 2005/2006. 

Het werd ontwikkeld door de leerplancommissie van het OVSG.  Het bestaande leerplan werd geëvalueerd en herwerkt volgens nieuwe inzichten.  Zo bevat dit leerplan de neerslag van een jarenlange onderwijservaring.  Het houdt niet alleen een verplichting tot realisatie in, maar is tevens een inspiratiebron voor de leerkracht, voor de vakwerkgroep en voor de pedagogische organisatie van de derde graad.

	OVSG
	Onderwijssecretariaat van de
	Steden en Gemeenten van de 
	Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

	Ravensteingalerij 3 bus 7
	1000 Brussel
	tel.: 02 506 41 50
	fax: 02 502 12 64
	e-mail: begeleiding.so@ovsg.be
	website: www.ovsg.be

Onderwijssecretariaat van de Steden en Gemeenten van de
Vlaamse Gemeenschap
OVSG
vzw
Ravensteingalerij 3 bus 7 - 1000 Brussel

Lessentabel 

De lessentabel is terug te vinden op de site van OVSG, www.ovsg.be onder Publicaties.

De lessentabel is indicatief. Zie ook hoofdstuk ‘Autonomie van de school’.

Leerplan bestemd voor het
eerste en tweede leerjaar van de derde graad van 
het Technisch Secundair Onderwijs

Studierichting: AUTOTECHNIEKEN

Dit leerplan bevat de doelstellingen, leerinhouden en didactische wenken voor de volgende vakken:

Fundamenteel gedeelte
19/20	
								           1ste lj.	2de lj.

	TV Autotechniek						8/9	8/9
		Technologie (motoren en rollend gedeelte)	6		
		Technisch tekenen en schemalezen		1
Toegepaste mechanica			    1

TV Autotechniek/Elektriciteit					2/3	2/3
	PV Praktijk Autotechniek					8	6
	Stage Autotechniek						0	2

Het leerplan is opgebouwd als graadleerplan. De volgorde van de leerstofonderdelen is niet bindend, de leerkracht kan zelf oordelen wat in het eerste of in het tweede leerjaar van de derde graad behandeld wordt. Bij die keuze kunnen o.a. interesse en ervaringen van de leerlingen, de actualiteit, … een rol spelen.
Indien bepaalde vakken in beide leerjaren niet door dezelfde leerkracht gegeven worden, is samenwerking en grondig overleg noodzakelijk, om zo te komen tot longitudinale leerstofplanning.

1	Het leerplan 

Een leerplan is een document dat de essentiële gegevens bevat voor de concrete onderwijs-praktijk. Het is afgestemd op een welomschreven leerlingengroep en het somt de algemene en specifieke doelstellingen en aansluitende leerinhouden op voor één of meer vakken of vakgebieden. Bovendien geeft het wenken voor de didactische aanpak en verschaft het gegevens die nuttig zijn voor de realisatie van het leerplan. 

1.1	Ontwikkeling

Het leerplan wordt ontwikkeld door de inrichtende macht of door de overkoepelende onderwijsorganisatie, i.c. het OVSG, in samenwerking met representatieve leden van de inrichtende machten. 

Onderwijs vertrekt vanuit expliciete doelstellingen. Het leerplan bevat algemene en specifieke doelstellingen voor het vak. Deze eigen doelstellingen bestaan uit twee categorieën: 
-	een aantal doelstellingen (basis of uitbreiding) komt voort uit de visie op het 	vak/vakgebied; 
-	een aantal concretiseren het eigen pedagogisch project en bepalen aldus de identiteit van 	de inrichtende macht en de overkoepelende onderwijsorganisatie OVSG. Het betreft 	basisdoelstellingen die voorkomen uit de vakoverschrijdende eindtermen.
Het is de taak van de leraar om de doelstellingen om te zetten in concrete lesdoelstellingen. 

1.2	Goedkeuring

De gemeenschapsinspectie beoordeelt het leerplan op basis van vastgelegde criteria en adviseert de minister van onderwijs met betrekking tot de goedkeuring. De beoordeling slaat in hoofdzaak op de algemene en specifieke doelstellingen, de leerinhouden en op de aanwezigheid van een aantal elementen zoals de didactische wenken en de aanbevelingen voor de vakevaluatie. Deze elementen behoren tot de pedagogische vrijheid en zijn niet het voorwerp van de goedkeuring. De gemeenschapsinspectie neemt er kennis van maar beoordeelt ze niet. 

Na de goedkeuring door de minister van onderwijs verwerft een leerplan een officieel statuut. Men kan stellen dat een goedgekeurd leerplan een contract is tussen de inrichtende macht en/of de onderwijsorganisatie en de Vlaamse Gemeenschap. 

1.3	Verplichting

Alle scholen zijn verplicht een goedgekeurd leerplan te gebruiken voor elk onderwezen vak. De gemeenschapsinspectie controleert het gebruik van het leerplan en de realisatie van de basisdoelstellingen (B).

De uitbreidingsdoelstellingen (U) zijn niet verplicht.

1.4	Pedagogische vrijheid

De didactische aanpak (waaronder evaluatie) behoort tot de vrijheid van de inrichtende macht. Dit impliceert dat de school en haar leraren deze vrijheid zinvol invullen en er verantwoordelijkheid voor opnemen. De gemeenschapsinspectie gaat eventueel na hoe de school met deze vrijheid omgaat.  

Graadleerplan
Het leerplan is voor de derde graad uitgeschreven. De doelstellingen zijn consecutief, thematisch of volgens de vaardigheden opgebouwd. De volgorde in de opbouw is niet bindend voor de leerkracht of de school. Voor de concrete invulling van het eerste en het tweede leerjaar van de graad ligt de bevoegdheid bij de school. De vakgroepen moeten overleggen en bepalen wat tot de invulling van het eerste en het tweede leerjaar behoort. 

Ruimte voor eigen inbreng 
Het volume aan leerinhouden is beperkt gehouden. De leerkracht moet niet onder tijdsdruk werken, maar heeft ruimte voor variatie in leerlingactiverende didactische werkvormen en voor vakoverschrijdend werken. Er is ruimte voor de eigen inbreng en creativiteit van de leerkracht en de school om o.a. thema’s en projecten te ontwikkelen. 

2	De leerlingen

2.1	Toelatingsvoorwaarden

De toelatingsvoorwaarden voor het gewoon voltijds secundair onderwijs worden opgesomd in de omzendbrief SO 64 van 25 juni 1999 betreffende de organisatie van het voltijds secundair onderwijs. 

2.2	Psychologisch profiel van de leerlingen 
Leerlingen van de derde graad doen hun intrede in de late adolescentiefase (17 tot 22 jaar) ook wel de jong-volwassenheid genoemd. Na de periode van veelvuldig en overvloedig experimenteren met heel wat keuzemogelijkheden zullen deze jongeren stilaan meer gerichtere en stabielere keuzen maken en gaan zij over tot het aangaan van (‘volwassen’) verplichtingen met betrekking tot maatschappelijke posities, zoals bijvoorbeeld beroeps- en/of studiekeuze, en van persoonlijke relaties, zoals bijvoorbeeld een vaste relatie, een stabiele vriendenkring, .... 

2.3.1	De cognitieve ontwikkeling

Het denken verandert drastisch tijdens de adolescentie en heeft (normaliter) tegen het einde van de adolescentie een ‘volwassen’ vorm bereikt. Concreet betekent dit dat het abstractievermogen, het probleemoplossend denken, alsook het construeren van logische combinaties het hoogste ontwikkelingsniveau bereiken. 

Jongvolwassenen hebben een grote interesse voor datgene wat niet waarneembaar is. Inhoudelijk betekent dit dat zij in staat zijn hun mening te vormen over maatschappelijke onderwerpen, zoals wereldproblemen, milieu, oorlog, culturele verschillen,... Zij kunnen zich een voorstelling maken van een probleem zonder dat dit probleem zich in hun directe omgeving voordoet. Zij kunnen actief nadenken over efficiënte en realistische oplossingen voor mogelijke of toekomstige problemen. 

Bovendien wordt het denkproces van jongvolwassenen gekenmerkt door het vermogen om probleemoplossend te denken. Concreet betekent dit dat zij in staat zijn om voor een (abstracte) probleemstelling verscheidene oplossingen te bedenken, deze mogelijkheden naar waarde en efficiëntie in te schatten en tenslotte de meest accurate oplossing te beargumenteren. Dit alles kunnen ze  zonder dat het probleem of de mogelijke oplossingen zich ervoor daadwerkelijk dienen voor te doen of uitgevoerd moeten worden. Jong-volwassenen hebben het vermogen probleemstellingen inzichtelijk te benaderen en oplossingen te formuleren met de nodige bewijsvoering. Hun denkvermogen wordt dus wetenschappelijk van aard.

Verder kunnen deze jonge mensen ideeën, eigenschappen, factoren,... op een logische wijze combineren om zo tot een duidelijk allesomvattende gedachte, mening of oplossing te komen. Hun gedachtegang is holistisch en logisch van aard. Jongvolwassenen benaderen problemen of vraagstellingen in hun totaliteit en proberen zo ruim mogelijk het spectrum van componenten te analyseren om tot een zo volledig mogelijke oplossing of mening te komen.

Tot slot dient vermeld dat jongvolwassenen zeer gericht met hun aandachtscapaciteit kunnen omgaan. Deze vaardigheid betreft een tweetal richtingen. Enerzijds zijn deze jongeren in staat hun aandacht over verschillende zaken tergelijkertijd te verdelen. Anderzijds kunnen ze hun aandacht zeer selectief op een bepaalde taak richten. Concreet betekent dit dat zij meerdere zaken tegelijkertijd kunnen doen (bijvoorbeeld naar twee 
mensen tegelijk luisteren) en dat zij hun aandacht selectief kunnen richten naar één taak zonder dat andere stimuli aandacht krijgen (bijvoorbeeld de krant lezen met de radio aan).

Met het geheel van al deze vaardigheden zijn jongvolwassenen in staat op efficiënte wijze informatie te verwerken, deze informatie te relateren aan reeds bestaande informatie om ze tenslotte op gegeneraliseerde, abstracte en wetenschappelijke wijze te gebruiken. 

In de derde graad worden de leerinhouden complexer en de contexten ruimer. Het geleerde moet toepasbaar en transferabel zijn op een grotere variëteit van situaties. Bovendien vertoont het leerproces een groeiende graad van zelfstandigheid.

2.3.2	De morele ontwikkeling

De cognitieve veranderingen eigen aan de adolescentieperiode hebben een belangrijke invloed op de morele ontwikkeling. Wanneer jongeren het einde van de adolescentie bereiken, worden ze zich meer bewust van morele en ethische vraagstukken. Zo zijn jong-volwassenen in staat om meer genuanceerd en gedistancieerd na te denken over ethische en morele kwesties. Zij kunnen zich een oordeel vormen over wat recht en billijk is en over wat sociale rechtvaardigheid omvat. 

In eerste instantie zullen jongeren zich oriënteren naar waarden die binnen een bepaalde gemeenschap gedeeld worden. Met andere woorden bij het vormen van een moreel oordeel wordt uitgegaan van de sociale orde, de maatschappelijke afspraken en de regels binnen de samenleving. Concreet betekent dit dat jongeren zich bij hun morele oordeelvorming baseren op het waarden- en normensysteem dat geldend is binnen het gezin, hun leeftijdgroep en de cultuur waarin zij leven. Correct handelen betekent dan datgene te doen wat anderen (in de eerste plaats leeftijdgenoten, maar ook ouders, leerkrachten,...) verwachten. Conformisme evenals het ondersteunen van de sociale orde is wat als ethisch en moreel correct wordt beschouwd. 

In dit laatste komt geleidelijk verandering. Het vermogen na te denken over morele vraagstukken krijgt een andere dimensie. Jongvolwassenen oriënteren zich op meer universele ethische principes, waarbij zij zich bewust zijn dat dit mogelijks een conflict met zich meebrengt tussen de ethische kant van de vraagstelling enerzijds en de juridische kant anderzijds. Jongvolwassen ontwikkelen autonome morele principes. Deze principes hebben waarde en geldigheid onafhankelijk van de maatschappelijke maatstaven en onafhankelijk van persoonlijke relaties en gebruiken binnen de leeftijdgroep en de jeugdcultuur. Dit bekent niet dat deze jongeren zich afzetten tegen wetten en sociale regels, want veelal komen deze overeen met wat als ethisch en moreel gefundeerd wordt beschouwd. Wanneer wet en sociale regels botsen met ethische principes, zal het principe echter de bovenhand halen en zal men handelen naar het principe. Het vermogen om morele vraagstukken ruimdenkend te benaderen is zeer duidelijk zichtbaar in heel wat ethische debatten, zoals bijvoorbeeld het euthanasiedebat, het abortusdebat,...
Binnen de zoektocht naar identiteit of, met andere woorden de zoektocht naar een ‘ik’, dat constant blijft tussen alle afwisselingen in de persoonlijke omgeving, wordt het nadenken over morele vraagstukken zeer belangrijk. Het geeft de jongere een eigen moreel en ethisch referentiekader. De jongvolwassene heeft sterk behoefte aan dit eigen waardensysteem, in het bijzonder nu hij/zij de waarden die hem/haar door de ouders werden bijgebracht in twijfel trekt.

Verder kunnen we stellen dat de morele ontwikkeling door bepaalde omstandigheden bevorderd kan worden. Vooral een gevarieerde sociale stimulatie zou hier een belangrijke stimulans zijn. Met andere woorden jongeren zouden verschillende sociale rollen moeten kunnen vervullen. Een belangrijke voorwaarde hiertoe is dat jongeren in staat gesteld worden tot een bepaalde groep te behoren. Dit laatste geldt zowel binnen het gezin, de peergroep als de school of de werksituatie. Tevens is het belangrijk dat jongeren betrokken worden bij beslissingsprocessen. Zij kunnen daarbij algemeen aanvaarde morele conventies kritisch benaderen om zo tot de vaststelling te komen dat niet één oordeel geldend is. 

Vanzelfsprekend zal in eerste instantie door de jongeren vanuit gegaan worden dat éénieder op een eigen manier over de zaken denkt. Jongeren vertrekken dus op dat ogenblik niet van aanvaarde conventies, maar laten zich vooral leiden door de gevolgen van hun gedrag. In de verdere ontwikkeling van het moreel redeneren zal de morele beoordeling opnieuw plaatsvinden vanuit centralere morele uitgangspunten. Deze zijn niet meer de conventies die de ouders, de peergroep of de school overdragen. Ze zijn geïntegreerd door de jongere zelf. Jongvolwassenen hebben hun morele waarden en normen dus aanvaard als zijnde geldig en universeel ethisch.

Een participatief schoolklimaat dragen bij tot deze ontwikkeling door elke jongere te vormen tot een democratisch denkende, voelende en handelende persoon. Dit omvat onder meer de volgende aspecten:
-	emancipatorisch: elke jongere opleiden tot zelfstandigheid en mondigheid;
-	maatschappelijk: de betrokkenheid van elke jongere bij het sociale gebeuren 	bevorderen;
-	ethisch: jongeren vormen tot openheid voor en vaardigheid in waarde-analyse en 	waardeverheldering.

2.3.3	De psychosociale ontwikkeling

Naar het einde van de adolescentie toe zijn jongeren in staat duurzame relaties aan te gaan. In de eerste plaats kunnen deze relaties tot stand komen omdat jongeren begrip hebben voor de wijze waarop anderen denken en voelen en tevens aanvaarden dat dit anders kan zijn dan de wijze waarop zij zelf denken en voelen. Jongvolwassenen hebben immers inzicht in de uniciteit van elkeen en in het feit dat elkeen gekenmerkt wordt door een eigen levensgeschiedenis. Een gevolg hiervan is dat jongeren zich realiseren dat het niet altijd mogelijk is de beweegredenen en motieven van anderen te onderkennen. Bovendien zijn jongvolwassen zich ook bewust van de relativiteit van standpunten, beweegredenen en maatstaven. Binnen vriendschappen wordt de gezamenlijkheid van standpunten gerelativeerd. De vroegere onvoorwaardelijke groepsloyaliteit vormt stilaan geen voorwaarde meer voor een duurzame relatie. Men kan stellen dat jongeren van 17-18 jaar eerder streven naar een evenwicht tussen afhankelijkheid en onafhankelijkheid binnen hun relaties, in het bijzonder binnen hun partnerrelatie. Afhankelijk geeft daarbij aan dat jongeren beseffen dat zij in hun relaties steun vinden en dat ze deze relaties nodig hebben voor hun verdere ontwikkeling. Onafhankelijkheid bestaat uit het groeiend besef dat men anderen de ruimte dient te geven en zelf ook de ruimte dient te krijgen om andere relaties te ontwikkelen. 

Jongeren en hun ouders

Ook voor ouders wordt het duidelijk dat jongvolwassenen een grotere zelfstandigheid vertonen. Zij ruilen de rol van afhankelijk kind in voor de rol van een autonoom beslissende jongere. Concreet betekent dit dat jongeren zelf opvattingen vormen, beslissingen nemen en individuele keuzen maken. Dit alles betreft niet alleen dagelijkse zaken, zoals kleding, inrichting van de eigen kamer, haardracht, televisieprogramma’s,..., maar ook meer fundamentele beslissingen zoals studie- en beroepskeuze, relatievorming, ontspannings-mogelijkheden,... Het gedrag van jongeren wordt dus steeds minder bepaald door gebods- en verbodsbepalingen vanuit het gezin. Veelal wordt thuis en op school steeds meer rekening gehouden met de mening van jongeren en is men geneigd deze mondigheid tegemoet te treden. Deze permissiviteit waarvan jongeren kunnen genieten, impliceert evenwel dat men verwacht dat ze zelfcontrole, verantwoordelijkheid en plichtsbesef tonen. 
Bij dit alles kunnen we opmerken dat jongeren op financieel vlak nog geruime tijd afhankelijk blijven van hun ouderlijk milieu. Dit heeft te maken met de langdurige scholing, het feit dat jongvolwassenen minder snel het ouderlijke huis verlaten en over het algemeen sowieso later de arbeidsmarkt betreden. Deze sociaal-economische positie van jongeren staat haaks op de sociaal-culturele zelfstandigheid die hun wordt toegekend. Deze dubbele situatie kan voor jongvolwassenen tot emotionele verwarring leiden.

Jongeren en de school

De school heeft een belangrijke invloed op jongeren, vooral in een tijdperk waar jongeren een groot deel van de tijd binnen onderwijsinstellingen doorbrengen. Het is dan ook onontbeerlijk dat onderwijsinstellingen zich aansluiten bij het maatschappelijk gebeuren, waardoor jongeren de kans krijgen verschillende sociale rollen aan te gaan en daarbinnen hun verantwoordelijkheden op te nemen. Het is dan ook belangrijk dat jongvolwassenen binnen de school de mogelijkheid krijgen, naast stimulatie op cognitief vlak, zich te vormen op sociaal en moreel vlak. 
Uit onderzoek blijkt dat deze holistische benadering van de leerlingen voornamelijk beïnvloed wordt door:
- 	de verwachtingen die binnen de onderwijsinstelling naar de leerlingen toe worden 	gesteld;
-	het model dat de leerkrachten op de school bieden;
-	de wijze waarop feedback aan de leerlingen wordt gegeven;
-	de wijze waarop met de klas als groep wordt omgegaan;
-	de wijze waarop leerstof aangereikt wordt evenals de verwachting naar het gebruik van deze leerstof.
Kortom, de kwaliteit van de sfeer binnen de onderwijsinstelling, alsook de helderheid van de doelstellingen en verwachtingen naar de leerlingen toe blijken zeer belangrijke predictoren te zijn voor de cognitieve, sociale en morele ontwikkeling van jongvolwassenen.

Bij het expliciet nastreven van deze sociale vaardigheden benadert de school ze mede vanuit het kinderrechtenperspectief. Welbevinden op school is een belangrijke randvoorwaarde bij het oefenen van sociale vaardigheden.

Jongeren en hun leeftijdgenoten

Duurzame relaties komen op de voorgrond. Dit brengt met zich mee dat jongvolwassenen minder in groepsverband vertoeven, maar de voorkeur geven aan een kleinere groep van vrienden. Zij spenderen meer tijd aan intiemere activiteiten met een beperkt aantal vrienden, met een ‘beste’ vriend(in) of met hun partner. Dit beperkt aantal vrienden is voor de jongere zeer bijzonder. De jongvolwassene deelt gedachten en gevoelens met deze leeftijdgenoten. Zij zijn een toeverlaat en steun. Daar waar gelijkheid in gedachten, meningen en gevoelens zeer belangrijk is tijdens de vroege en de midden-adolescentie, komt intimiteit nu op de eerste plaats. Deze intimiteit overstijgt tijdens de late adolescentie als het ware de nood aan conformiteit. 

Wanneer men de activiteiten van jongvolwassenen met hun vrienden onder de loupe neemt, kan men stellen dat er geslachtsverschillen op te merken zijn. Meisjes geven aan dat ze vooral activiteiten met hun vrienden ondernemen die gericht zijn op het communicatieve, zoals bijvoorbeeld op café gaan, uit eten gaan, of gewoon gezellig thuis zitten kletsen. Jongens daarentegen geven aan dat ze voornamelijk meer actieve ontspanningsactiviteiten met hun vrienden ondernemen, die in de eerste plaats gericht zijn op beweging, zoals bijvoorbeeld sporten. 
Wanneer men jongeren bevraagt over de onderwerpen waarover zij met elkaar praten, blijken deze zowel over maatschappelijke thema’s te gaan, zoals bijvoorbeeld oorlog, religie,..., als over intieme onderwerpen, zoals partnerrelaties, vriendschap, seksualiteit,...  Geslachtsverschillen zijn ook hier op te merken. Zowel jongens als meisjes praten over dezelfde onderwerpen, alleen bespreken meisjes meer intieme zaken in vergelijking met jongens. Jongens blijken meer een beroep te doen op anoniemere bronnen, zoals boeken, internet,... wanneer het gaat over het diepste van hun binnenste.

Jongeren en hun vrije tijd

Met betrekking tot de vrijetijdsbesteding zijn er niet echt veel veranderingen tussen de verschillende stadia binnen de adolescentie. Wel kan worden opgemerkt dat met het ouder worden de vrije tijd steeds meer buitenshuis doorgebracht wordt. De beeld- en muziekcultuur wordt zo bijvoorbeeld steeds meer buitenshuis opgezocht. Concerten, cafés, bioscoop, fuiven, discotheken... zijn dan ook favoriete ontmoetingsplaatsen voor jongvolwassenen. Maar ook de sport- en recreatiezalen blijven in de top tien van de meest bezochte plaatsen. 
Toch is het zo dat de deelname aan deze activiteiten niet meer in grote groep gebeurt, wel in een kleinere, hechtere vriendenkring. Die beperkte vriendenkring krijgt dus binnen de vrije tijd een uitverkoren plaats. 

2.3.4	Tot slot

Hoewel het veel moeilijker is de verschillende veranderingen tijdens de late adolescentie vast te leggen in vergelijking met deze binnen de vroege en midden-adolescentie, kunnen we toch stellen dat er zich tijdens deze fase een aantal ontwikkelingen voordoet. Deze  resulteren in een vervollediging van de ontwikkelingstaken die tijdens de gehele adolescentieperiode moeten worden volbracht. 
Zowel op cognitief, als op moreel en op sociaal vlak bereikt men aan het einde van de adolescentie een ‘volwassen niveau’. Van jongeren in het laatste stadium van de adolescentie wordt een (volwassen) verantwoordelijke, plichtsbewuste houding verwacht. Zij zijn in staat complexere denkoperaties te verrichten. Zij gaan intieme en duurzame relaties aan. Zij denken na over allerhande maatschappelijke en morele vraagstellingen. Kortom, jongeren in de late adolescentiefase komen tot een eigen zelfstandige identiteit gekenmerkt door eigen keuzen, een persoonlijke levensstijl en een eigen sociale entourage.
Hier tegenover staat het feit dat deze jongeren sociaal-economisch gezien nog niet het statuut van volwassenen bereiken. Zij blijven afhankelijk van hun gezin van herkomst, van hun onderwijsinstelling en hebben de arbeidsmarkt nog niet betreden. 
Deze dualiteit, eigen aan de jongvolwassenheid, verdient de nodige aandacht. Jongeren die de late adolescentie bereikt hebben, zijn volwassenen, maar dan ook weer niet. Deze dubbele boodschap kan voor verwarring zorgen. Aandacht en begrip voor deze emotionele verwarring is dan ook onontbeerlijk.

3	Het onderwijs

3.1	Pedagogisch project

Een pedagogisch project is een document dat de algemene doelen opsomt die een inrichtende macht in haar onderwijs wenst te realiseren. Deze doelen hebben betrekking op opvoeding en onderwijs en op de mens en de maatschappij in het algemeen. Het pedagogisch project kan aldus worden gezien als een beginselverklaring van een inrichtende macht die de essentiële kenmerken van haar identiteit bevat. 

Elke inrichtende macht is bevoegd voor het uitschrijven van haar eigen project. Daardoor bestaat er in het officieel gesubsidieerd onderwijs een interne verscheidenheid. Er is echter ook een gemeenschappelijkheid terug te vinden. Daarop is het gemeenschappelijk pedagogisch project gebaseerd. Dat is de synthese van de bestaande projecten die elementen bevat die alle inrichtende machten als gemeenschappelijke noemer aanvaarden. Die synthese is uitgeschreven als een tienpuntenplan.

Tienpuntenplan

De Raad van Bestuur van het OVSG keurde op 25 september 1996 de volgende tekst goed als “Gemeenschappelijk pedagogisch project van het officieel gesubsidieerd onderwijs - stedelijke, gemeentelijke inrichtende machten en Vlaamse Gemeenschapscommissie Brussel”.

1.   Openheid		De school staat ten dienste van de gemeenschap en staat open voor alle leerplichtige jongeren, ongeacht hun filosofische of ideologische overtuiging, sociale of etnische afkomst, sekse of nationaliteit. 

2.   Verscheidenheid	De school vertrekt vanuit een positieve erkenning van de verscheidenheid en wil waarden en overtuigingen, die in de gemeenschap leven, onbevooroordeeld met elkaar confronteren. Zij ziet dit als een verrijking voor de gehele schoolbevoking.

3.   Democratisch		De school is het product van de fundamenteel democratische overtuiging dat verschillende opvattingen over mens en maatschappij in de gemeenschap naast elkaar kunnen bestaan. 

4.   Socialisatie		De school leert jongeren leven met anderen en voedt hen op met het doel hen als volwaardige leden te laten deel hebben aan een democratische en pluralistische samenleving. 

5.   Emancipatie		De school kiest voor emancipatorisch onderwijs door alle leerlingen gelijke ontwikkelingskansen te bieden, overeenkomstig hun mogelijkheden. Zij wakkert zelfredzaamheid aan door leerlingen mondig en weerbaar te maken. 

6.   Totale persoon		De school erkent het belang van onderwijs en opvoeding. Zij streeft een harmonische persoonlijkheidsvorming na en hecht evenveel waarde aan kennisverwerving als aan attitudevorming.

7.   Gelijke kansen		De school treedt compenserend op voor kansarme leerlingen door 					bewust te proberen de gevolgen van een ongelijke sociale positie 					om te buigen. 

8.   Medemens		De school voedt op tot respect voor de eigenheid van elk mens. Zij stelt dat de eigen vrijheid niet kan leiden tot de aantasting van de vrijheid van de medemens. Zij stelt dat een gezonde leefomgeving het onvervreemdbaar goed is van elkeen. 

9.   Europees			De school brengt de leerlingen de gedachte bij van het Europees burgerschap en vraagt aandacht voor het mondiale gebeuren en het multiculturele gemeenschapsleven.

10.  Mensenrechten 	De school draagt de beginselen uit die vervat zijn in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en van het Kind, neemt er de verdediging van op. Zij wijst vooroordelen, discriminatie en indoctrinatie van de hand. 

Leerplan 

Vanuit het tienpuntenplan worden eigen doelstellingen geformuleerd met als bedoeling het pedagogisch project te concretiseren.
Op dezelfde basis worden aangepaste didactische wenken uitgewerkt.

3.2	Opdrachten van het gewoon voltijds secundair onderwijs

3.2.1	Een volwaardige vorming aanbieden

De kerntaak van het onderwijs is aan elke leerling kansen bieden op een volwaardige vorming. 
Daaronder verstaat men de persoonlijke, sociale, culturele en arbeidsgerichte ontwikkeling van de leerlingen.  Deze vorming impliceert een brede en harmonische persoonsvorming, een vorming gericht op een actieve, kritische deelname aan het maatschappelijk leven en een voorbereiding op een verdere studieloopbaan of op een vlotte intrede in het beroepsleven.

Dit sluit nauw aan bij de visie zoals het rapport Delors ze verwoordt aan de hand van volgende vier aspecten van leren:
-	leren om te kennen,
-	leren om te doen,
-	leren om samen te leven
-	leren om zichzelf te kunnen zijn .
Meer recent heeft ook het Vlaams Parlement zich uitgesproken over de noodzaak van een volwaardige vorming.  In een resolutie van 28 januari 1998 stelt het parlement dat blijvende aandacht moet gaan naar algemene vorming en het ontwikkelen van attitudes gericht op “leren leren” .

Volwaardige vorming krijgt in de tweede en de derde graad van het secundair onderwijs in principe op drie manieren vorm.  Iedere leerling heeft recht op een relevante basisvorming.  

Basisvorming bereidt een lerende voor op kritisch-creatief functioneren in de samenleving en de uitbouw van een persoonlijk leven.  Daarnaast bereidt het secundair onderwijs jongeren voor op vervolgopleidingen. Doorstroomgerichte vorming bereidt de lerende voor op de

vereisten van vervolgopleidingen binnen het onderwijs, buiten het onderwijs en van levenslang leren.  Ten derde bereidt het secundair onderwijs jongeren ook voor op een vlotte intrede in het beroepsleven.  De beroepsgerichte vorming bereidt een lerende voor op de vereisten gesteld aan de beginnende beroepsbeoefenaar.  Naargelang van de onderwijsvormen zullen twee of meer van deze vormingscomponenten in de opleiding worden gerealiseerd. 

De studierichtingen in het secundair onderwijs zijn inhoudelijk niet alleen kennisgericht maar ontwikkelen ook vaardigheden en attitudes bij de leerlingen.  Ze streven een harmonische ontwikkeling van cognitieve, dynamisch-affectieve, sociale en motorische componenten van de persoonlijkheid na.

De studierichtingen streven ook een brede vorming na, rekening houdende met een evenwicht tussen de verschillende cultuurcomponenten/kennisdomeinen.  Elementen van diverse cultuurcomponenten kunnen als aanvulling op verschillende manieren functioneel in vakken worden opgenomen o.a. door te verwijzen naar contexten.

3.2.2	Recht doen aan verschillen: zorgbreedte

Het secundair onderwijs heeft als opdracht om jongeren een volwaardige vorming aan te bieden, rekening houdend met de verschillen tussen die jongeren.  Ondanks de verschillen hebben al deze jongeren recht op gelijkwaardige toekomstperspectieven en een volwaardige integratie in de samenleving en het beroepsleven.

De verschillen tussen leerlingen kunnen zowel persoonsgebonden zijn (verschillende fysieke, psychische en intellectuele mogelijkheden, andere vaardigheden en belangstelling, jongens en meisjes), als sociologisch bepaald (culturele en etnische achtergrond, sociaal-economische herkomst, uit stedelijke en landelijke gebieden).

De Vlaamse gemeenschap heeft gekozen voor een emancipatorisch onderwijs.  Hiermee wil ze hefbomen aanreiken voor de zelfontplooiing van alle leerlingen, met respect voor ieders eigenheid.  Dit betekent dat emancipatorisch onderwijs leerlingen stimuleert tot een zo groot mogelijke autonomie en verantwoordelijkheidszin.

Recht doen aan verschillen gebeurt op macroniveau via een aangepast onderwijsaanbod, structureel en inhoudelijk.  Het concept van de onderwijsvormen, met hun verschillende studierichtingen en hun verschillende leertrajecten moet een gelijkwaardige vorming aanbieden waarin de ontwikkelingsmogelijkheden van alle leerlingen optimaal worden benut en er voldoende brede opvangmogelijkheden gegarandeerd zijn. Mede in het licht van deze vaststelling is het pakket aan eindtermen voor de basisvorming gedifferentieerd voor de vier onderwijsvormen.

Op school- en klasniveau beschouwt de onderwijswereld zorgbreedte als een opdracht voor elke school.  Dit gebeurt door leerlinggerichte begeleiding, gedifferentieerde leerwegen en gedifferentieerde doelstellingen.

3.2.3	Ontwikkelen van het zelfconcept van leerlingen

Om zichzelf optimaal te ontwikkelen, moeten leerlingen beschikken over een realistisch zelfconcept.  Dit wil zeggen dat ze inzicht krijgen in de eigen mogelijkheden en beperktheden, een eigen waardenkader opbouwen en de kans krijgen om hun eigen levensdoelen vorm te geven.  Stimulering van een realistisch zelfconcept laat leerlingen toe om geleidelijk een toekomstperspectief te verwerven en voor zichzelf keuzes te maken waaronder een gepaste studie- en beroepskeuze.  Zeker in de tweede en de derde graad van het secundair onderwijs is dit een belangrijk gegeven.  Een goed realistisch zelfconcept is ook onontbeerlijk voor een optimale cognitieve, dynamisch-affectieve, sociale en harmonische ontwikkeling.

Een gepaste ontwikkeling van het zelfconcept veronderstelt dat leerlingen voldoende succes ervaren, geconfronteerd worden met een breed gamma van leerervaringen en de kans krijgen om hun eigen ideeën te toetsen aan die van medeleerlingen en volwassenen.

3.2.4	Leerlingen leren kiezen

Het secundair onderwijs stelt leerlingen in staat om verantwoordelijkheid op te nemen voor beslissingen.  Keuzebekwaamheid is niet enkel een vereiste voor het maken van een studie- en beroepskeuze maar ook voor de vele keuzes die dagelijks worden gemaakt.

Voorwaarden om tot keuzebekwaamheid te komen, zijn: een helder zelfconcept, een ruim en objectief zicht op de keuzemogelijkheden, inzicht in keuzeprocessen, inzicht in externe factoren die het keuzeproces kunnen beïnvloeden.

Leerlingen hebben bij hun studiekeuze recht op een gestructureerde studiekeuzebegeleiding.  Dit omvat o.m. correcte en volledige informatie over de mogelijkheden, de beperktheden en de kenmerken van vervolgopleidingen.  Inzake beroepskeuze hebben ze evenzeer recht op informatie over de waaier van mogelijke beroepen en mogelijkheden en beperktheden op de arbeidsmarkt.

De structuur van het onderwijs en de onderwijsinhouden zoals o.m. omschreven in de vakoverschrijdende eindtermen bieden mogelijkheden om de ontwikkeling en de verfijning van het keuzeproces te bevorderen.

3.2.5	Leerlingen leren samenleven

Het secundair onderwijs in de tweede en de derde graad heeft niet alleen de taak leerlingen voor te bereiden op verdere studies of op een intrede in het beroepsleven.  Het heeft ook de fundamentele taak leerlingen te leren samenleven met anderen.  In de school wordt een basis gelegd om interpersoonlijke, familiale en maatschappelijke relaties op te bouwen en te onderhouden.  Daarvoor volstaat het niet de anderen te leren kennen.  De ontwikkeling van sociale vaardigheden is daartoe noodzakelijk.

Jongeren worden in de eigen omgeving meer en meer geconfronteerd met gevarieerde culturen.  Om op een aangepaste manier in deze multiculturele samenleving te functioneren worden attitudes als een correcte omgang met anderen, respect voor elkaars cultuur, met eigen symbolen, waarden en cultuurintuïties, als essentieel gezien.  Daarnaast zijn communicatieve vaardigheden zoals omgaan met conflicten en kennis van de eigen cultuur en andere culturen belangrijk.  Die kennis en vaardigheden richten zich niet louter op het herkennen van en omgaan met verschillen, maar vooral op het besef van talrijke overeenkomsten.

De schoolcultuur speelt een belangrijke ondersteunende rol bij de ontwikkeling van de sociale en interculturele vaardigheden van de leerlingen door onder meer in de school- en onderwijsorganisatie te voorzien in inspraak- en participatiemogelijkheden voor leerlingen.

3.3	Visie op de derde graad

Een geprofileerde derde graad

Een polyvalente tweede graad wordt gevolgd door een scherper geprofileerde derde graad.  De studierichtingen in de derde graad worden in alle onderwijsvormen om de volgende redenen duidelijker en scherper geprofileerd.  Een gedifferentieerd systeem zorgt er voor dat alle leerlingen op een aangepaste manier een diploma secundair onderwijs of een studiegetuigschrift kunnen halen (minder drop-cuts) en het zorgt ook voor minder zittenblijvers.  In de derde graad wordt afhankelijk van de onderwijsvorm de klemtoon gelegd op beroepskwalificaties die door het socio-economisch veld aanvaard zijn en/of op doorstroming naar het hoger onderwijs.

3.4	Specifieke klemtonen in het TSO

Het technisch secundair onderwijs (TSO) heeft een dubbele doelstelling: jongeren kunnen zich inschakelen op de arbeidsmarkt of doorstromen nar het hoger onderwijs.  Hierbij dient wel erkend dat niet alle studierichtingen in dezelfde mate de dubbele doelstelling zullen realiseren.  Sommige studierichtingen zijn meer gericht op het hoger onderwijs; andere leiden gemakkelijker naar een geslaagde instap in de arbeidswereld.

Deze dubbele finaliteit en de wisselende accenten die in de studierichtingen worden nagestreefd, zullen vooral tot uiting dienen te komen in het fundamenteel gedeelte van de optie, dit wordt ingevuld vanuit de eigenheid van de beroepsgerichte en/of doorstromingsgerichte vorming.
Het gaat hier om doorstromingselementen die niet gemeenschappelijk zijn voor de hele onderwijsvorm.

In het fundamenteel gedeelte worden de doelen afgestemd op het profiel van de optie.  Ze zijn daarom sterk gedifferentieerd.

4	Algemene doelstellingen voor de optie

•	De werking van hedendaagse verbrandingsmotorenmotoren inzien.
•	Schema’s eigen aan de auto-industrie kunnen lezen en vergelijken met de werkelijkheid.
•	Onderhoudsbeurten volgens intervalschema’s en onderhoud voor de technische inspectie bij voertuigen kunnen uitvoeren.
•	Mechanische en elektrische herstellingen kunnen uitvoeren aan personenwagens met klassieke of moderne technologie.
•	Diagnoses kunnen stellen bij elementaire kringen en voorzieningen van personenwagens.
•	Moderne meetapparatuur uit de autosector kunnen hanteren.
•	Inzien hoe moderne motormanagementsystemen werken.
•	Kunnen meewerken in een omgeving waar een kwaliteitszorgsysteem wordt gehanteerd.
•	Berekeningen eigen aan het vakgebied kunnen maken.
•	Basiskennis bezitten i.v.m. LPG-installaties.

5	Algemene didactische wenken 

5.1	Uitgangspunten

In dit leerplan werd ervoor geopteerd de leerlingen ook vakoverschrijdende vaardigheden te laten oefenen.  Leerplandoelstellingen i.v.m. “Leren leren” en “Sociale vaardigheden” werden erin opgenomen.  Dit heeft als gevolg dat de keuze van didactische werkvormen minder vrijblijvend wordt.  De leerling zal de kans moeten krijgen om deze vaardigheden te oefenen.  Daardoor zal hij meer en meer zelf actief aan de slag moeten gaan, individueel of in groep. 

Zo wordt meer verantwoordelijkheid bij de leerlingen gelegd.

5.2	Organisatie: samenwerking en werkvormen

De leerstof wordt aangeboden in een graadleerplan om soepel te kunnen werken, rekening houdend zowel met voorkennis en kunde van individu en groep, als met praktijkmogelijkheden van moment of periode. De werksituatie zal bij voorkeur zo levensecht mogelijk zijn of gecreëerd worden. De opleiding is hoofdzakelijk praktijkgericht; theorie wordt overwegend ter ondersteuning daarbij gegeven.

De stages betekenen een progressieve inleiding in de arbeidswereld.

Procesevaluatie is binnen deze studierichting zeker een must wil men zo vlug mogelijk kunnen remediëren. Individuele lacunes kunnen weggewerkt worden door middel van differentiatie.

5.2.1	Samenwerking

De realisatie van het leerplan vereist zowel van het lerarenteam als van de schoolorganisatie een goed doordachte, maar flexibele organisatie van het onderwijsleerproces.

-   Het technische vak vormt één geheel met het praktijkvak. Daarom worden beide vakken in  
     principe door dezelfde leerkracht gegeven.

-	Bij het opstellen van de jaarplanning wordt rekening gehouden met volgende elementen:
	.	het reële lessenrooster, d.w.z. de wijze waarop de lesuren TV en PV in het rooster voorkomen;
	.	de samenwerking met andere vakken behorend tot het optioneel gedeelte;
	.	de mogelijke samenzetting van het 1ste en 2de leerjaar;
	.	de beschikbare uitrusting en infrastructuur.

Het is niet noodzakelijk om de volgorde van de leerinhouden zoals aangegeven in dit leerplan op een identieke manier in het jaarplan over te nemen en vervolgens in analoge lesonderwerpen om te zetten. Integendeel, men dient de vormingscomponenten tot een harmonieus geheel uit te bouwen door middel van vakkenintegratie. Een jaarplan is immers een planningsdocument dat de leerinhouden zowel op een logische als creatieve wijze over het aantal lessen (lesuren) verdeelt. Optimale samenwerking van alle leerkrachten is hierbij noodzakelijk. Groepswerk, thematisch of projectonderwijs zijn aangewezen ter afwisseling van de gewone lesvorm.

-	Op geregelde en bij het begin van het schooljaar vastgelegde tijdstippen worden vakgroepvergaderingen georganiseerd. Deze vergaderingen kunnen zowel een vakgebonden als een vakoverschrijdend karakter aannemen.

	Met een vakoverschrijdend karakter bedoelen we niet alleen overleg met collega’s algemene vakken, maar ook overleg m.b.t. het uitwerken van de vakoverschrijdende eindtermen:
	.	leren leren;
	.	sociale vaardigheden;
	.	opvoeden tot burgerzin;
	.	milieueducatie;
	.	gezondheidseducatie.
	
Het bereiken van de doelstellingen voor de technische en praktische vakken impliceert het werken aan de vakoverschrijdende eindtermen. Overleg en aansluiting met andere vakken is echter nodig om een schoolbeleid terzake uit te bouwen.

5.2.2	Didactische werkvormen

Er bestaat een samenhang tussen de doelstellingen en leerinhouden van de technische en de praktische vakken.
In TV worden begrippen verduidelijkt, het ‘hoe’ en het ‘waarom’ verklaard. De leerinhouden worden inzichtelijk verwerkt en er worden relaties en verbanden gelegd.
In PV worden basistechnieken verworven, theoretische inzichten getoetst aan de praktijk en op een rationele en ergonomische wijze geïntegreerd.

Bij de concretisering van de leerinhouden dient men rekening te houden met:
-	de inbreng en interesse van de leerlingen;
-	soorten materiaal en technieken;
-	het leerproces.

Overzicht van mogelijke didactische werkvormen:

Aanbiedende werkvormen	doceervorm
demonstratie
vertellen	
Gespreksvormen	onderwijsleergesprek
klasgesprek
groepsdiscussie	
Groepswerk	didactisch groepswerk
rollenspel
simulatiespel
gevalsstudie	
Individuele werkvormen	zelfontdekkingsmethode
practicum
zelfstudiepakket
leeropdracht - leercontract	
Strategieën	beheersingsleren
projectmethode
excursie
voorbereidende taken	

Affectieve vorming	relatie leerling-leerkracht
helpend gesprek
modeling (voorbeeldfunctie)
bekrachtiging
inschakelen van positieve groepskrachten
waardeverduidelijking
aanbieden van structuur	

Voor een meer gedetailleerde begripsomschrijving van de aangehaalde werkvormen, suggesties bij het gebruik en de waarde ervan, verwijzen we naar het boek:
‘Leren en onderwijzen’, Roger Standaert en Firmin Troch, ACCO Leuven, 1998.

6	Leerplandoelstellingen, leerinhouden, didactische wenken en 
	hulpmiddelen

Leeswijzer

Het leerplan wordt schematisch voorgesteld in 6 kolommen. Deze zijn van links naar rechts te lezen.

Kolom 1: 	Numerieke volgorde (Nr.)

De doelstellingen zijn numeriek geordend van begin tot einde leerplan. Deze nummering heeft geen implicaties voor de chronologie in de realisatie van de doelstellingen. Er wordt geen volgorde vooropgesteld, het betreft een graadleerplan waarbij de vakwerkgroep dient uit te maken welke doelstellingen tot de invulling van het eerste en het tweede leerjaar behoren.

Kolom 2: 	Leerplandoelstellingen en leerinhouden

Leerplandoelstellingen (in omrande kader)

Deze geven de eigen doelstellingen weer voor het vak. Een leerplandoelstelling kan ook een vakoverschrijdende eindterm zijn of inhouden.

Leerinhouden (in wit vak)

Dit is leerstof die bedoeld is om de bijhorende leerplandoelstellingen te realiseren.

Kolom 3: 	Code

Codering van de leerplandoelstellingen:

-   EDV	eigen doelstelling voor het vak;

-	LER 	leren leren
	SOC	sociale vaardigheden
	BUR	opvoeden tot burgerzin
	GEZ	gezondheidseducatie
	MIL	milieueducatie
	MCV	muzisch-creatieve vorming

	telkens met het decretaal nummer: leerplandoelstelling die een vakoverschrijdende 	eindterm inhoudt. 

Kolom 4: 	Basis of uitbreiding

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen basis- en uitbreidingsdoelstellingen.
Basisdoelstellingen (B) vormen de criteria voor het slagen, moeten door nagenoeg alle leerlingen bereikt worden.
Uitbreidingsdoelstellingen (U) zijn bedoeld voor uitbreiding en differentiatie. Het realiseren ervan is afhankelijk van de beschikbare tijd en van de mogelijkheden binnen de leerlingengroep, ze kunnen niet verplicht worden voor alle leerlingen.

Kolom 5: 	Didactische wenken en hulpmiddelen

Didactische wenken zijn bedoeld als ondersteuning van de leerkracht, de vakwerkgroep en het schoolteam.

-	Zij kunnen:
een leerplandoelstelling of leerinhoud verduidelijken;
didactische werkvormen of hulpmiddelen aangeven die leerplandoelstellingen helpen 	realiseren;
richtlijnen geven voor evaluatie;
-	verwijzen naar bibliografie, nuttige adressen;
-	verbanden leggen met andere vakken, met vakoverschrijdende eindtermen, met informatie- en communicatietechnologie, met intercultureel onderwijs, met taalbeleid.
Zie ook overeenstemmende hoofdstukken elders in dit leerplan.

Kolom 6: 	Link

Deze kolom is bedoeld om het schoolteam te ondersteunen. De in kolom 5 omschreven verwijzingen worden gecodeerd weergegeven en vestigen de aandacht van de lezer op vakoverstijgende afspraken en vakoverschrijdende eindtermen.

Codering:
-	ander vak, bijvoorbeeld AAR (aardrijkskunde), BIO (biologie), FRA (Frans), NED 	(Nederlands), …
-	vakoverschrijdende eindtermen: 	LER 	leren leren
	SOC 	sociale vaardigheden
	BUR 	opvoeden tot burgerzin
	GEZ 	gezondheidseducatie
	MIL 	milieueducatie
	MCV 	muzisch-creatieve vorming
-	informatie- en communicatietechnologie: 	ICT
-	intercultureel onderwijs: ICO
-	taalbeleid: TA.BE

TV AUTOTECHNIEK	
8/9u	
8/9u

Technologie
Technisch Tekenen en Schemalezen
Toegepaste  Mechanica

TV AUTOTECHNIEK: 
Technologie (motoren en rollend gedeelte)

Beginsituatie

Veelal hebben leerlingen die instromen in de 3de graad TSO Autotechnieken basiskennis van elektriciteit en mechanica vanuit de tweede graad, dit zowel op het vlak van theoretische kennis als op het vlak van lezen van elementaire schema’s. Leerlingen in deze richting hebben vanzelfsprekend een hogere belangstelling dan de gemiddelde leerling voor optieautotechnieken in het algemeen. Vanuit dit gegeven worden de technische kennis en vaardigheden eigen aan het studiegebied aangebracht en verder opgebouwd.

Algemene vakdoelstellingen

Met dit leerplan is ernaar gestreefd om het beroepsprofiel van de automecanicien voor personenwagens en lichte verbrandingsmotoren te bereiken. Dit wil zeggen dat wanneer de basisdoelstellingen bereikt worden, de leerlingen een aantal beroepsvaardigheden verworven hebben zoals:
•	De werking van hedendaagse verbrandingsmotorenmotoren inzien.
•	Schema’s eigen aan de auto-industrie kunnen lezen en vergelijken met de werkelijkheid.
•	Onderhoudsbeurten volgens intervalschema’s en onderhoud voor de technische inspectie bij voertuigen kunnen uitvoeren.
•	Inzien hoe de klassieke mechanismen uit de autotechnieken werken.
•	Diagnoses kunnen stellen bij elementaire kringen en voorzieningen van personenwagens.
•	Principes van moderne meetapparatuur uit de autosector kunnen hanteren.
•	Inzien hoe moderne motormanagementsystemen werken.
•	Kunnen meewerken in een omgeving waar een kwaliteitszorgsysteem wordt gehanteerd.
•	Berekeningen eigen aan het vakgebied kunnen maken.
•	Basiskennis bezitten i.v.m. LPG-installaties.
•	Auto- en motorgegevens kunnen opzoeken op hedendaagse gegevensdragers.

Algemene methodologische wenken

Voorbeelden van onderdelen, motoren en wagens, etc worden best gegeven aan reële modellen. Zo ook worden berekeningen best gemaakt met concrete gegevens zodat leerlingen zich mettertijd zich een reëel beeld kunnen vormen van vorm, grote, werking en prestaties van deze concrete onderdelen.

Het strekt tot aanbeveling dat TV en PV sterk met mekaar gelinkt worden. Dit kan bewerkstelligd worden door een vaklokaal te gebruiken in de buurt  van de werkplaats en bij voorkeur de TV en de PV door dezelfde leerkracht te laten geven.
Indien aan deze laatste voorwaarde niet kan voldaan worden is de werking van de vakwerkgroep zeker en vast een meerwaarde voor een volwaardige pedagogische aanpak.

Hedendaagse ICT-mogelijkheden bieden vanzelfsprekend extra kansen en mogelijkheden op vlak van gegevens opzoeken en presenteren en demonstreren van moderne technologie.
Vervolgens is autotechniek een vakgebied dat zeer snel evolueert. Het spreekt voor zich, dat in deze optie de vernieuwing op de voet gevolgd wordt. Leerkrachten waken er over dat het bevattelijk blijft rekening houdend met de voorkennis van de leerlingen.

Uitbreidingsdoelstellingen bij het begin van het leerplan zijn bedoeld om leerlingen afkomstig uit studierichtingen die niet “mechanisch” gericht zijn, extra inhaalleerstof aan te bieden.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
MOTOREN			
Soorten verbrandingsmotoren			
1	De verschillende soorten kunnen opnoemen.	EDV    	B			
		Didactische platen.		
Hoofdmotoronderdelen			
2	De motoronderdelen kunnen situeren en kunnen herkennen.	EDV  	B			
		O.a. cilinder, drijfstang, zuigers, nokkenas, cilinderkop en onderdelen.		
De viertaktmotor			
3	De werking van de viertaktmotor kennen.	EDV    	B			
4	De constructie van de viertaktmotor kennen.	EDV   	B			
	De viertaktmotor	Het verschil van diesel en benzine wordt behandeld bij hoofdstuk Diesel.		
5	Het arbeidsdiagram kunnen opstellen.	EDV  	B			
	Arbeidsdiagram

			
Tweetaktmotor			
6	De werking van de tweetaktmotor kennen.	EDV      	B			
7	De constructie van de tweetaktmotor kennen.	EDV      	U			
	Werking
Constructie	Tweetaktcyclus
Constructies.
Poortendiagram (symmetrisch en asymmetrisch)
pV- en carterdiagram.
Speciale uitvoeringen.		
Leibaandruk			
8	De definitie kennen en kunnen berekenen.	EDV      	U			
	Definitie	Ook grafisch benaderen.		
Vullingsgraad en aanzuighoeveelheid			
9	De aanzuighoeveelheid en de vullingsgraad kunnen berekenen.	EDV      	B			
				
Cilinder			
10	De verbanden tussen de gebruikte grootheden inzien..	EDV 	B			
	Inhoud

	Oefeningen maken op de toepassing van de formules m.b.t. op cilinderonderhoud.		
11	Formules kunnen omzetten.	EDV      	B			
	Totale inhoud	Afmetingen van een reële motor gebruiken.		
12	Berekeningen kunnen maken.	EDV      	B			
	Slag/boring			
Compressieverhouding			
13	De compressieverhouding kunnen berekenen.	EDV      	B			
				
Meercilindermotoren			
14	Het doel van de meercilindermotoren kennen.	EDV     	B			
15	Soorten meercilindermotoren kennen.	EDV     	B			
	Doel
Soorten	Transparanten en wandplaten gebruiken.
O.a. bouwvorm, arbeidsdiagram en vonkinterval behandelen.
B.v. lijnmotoren, V-motoren, boxermotoren, wankelmotoren, stermotor, underfloormotor.		
Motoronderdelen			
16	Doel en constructie van de motoronderdelen kennen.	EDV     	B			
	Motorblok
	Cilindervoeringen, soorten, constructie, materiaal, afdichting en cavitatie behandelen.		
17	Een duidelijk inzicht verwerven in de werking van de zuiger.	EDV 	B			
	Zuiger	Soorten, constructie, materiaal, uitzetting, zuigerafmetingen en aanduidingen behandelen.
		
18	Een duidelijk inzicht verwerven in de werking van de zuigerveren.	EDV 	B			
	Zuigerveren	Soorten, constructie, materiaal en veerbewegingen behandelen.		
19	Inzicht verwerven in de werking van zuigerpen.	EDV      	B			
	Zuigerpen	Didactische wandplaten gebruiken.
Bevestiging en materiaal behandelen.		
20	Inzicht verwerven in de werking van de krukas.	EDV      	B			
	Krukas	Transparant gebruiken.
Versleten motoronderdelen.
Computersimulaties.
Soorten, onderdelen, materiaal, constructie, balans en dichtingen behandelen.		
21	De functie van de drijfstang kennen.	EDV     	B			
	Drijfstang	Constructie, bevestiging en lagering behandelen.		
22	Inzicht verwerven in de functie van het carter.	EDV      	B			
	Carter			
23	Het doel van de balansassen kennen.	EDV     	U			
24	Voor- en nadelen van de balansassen kennen.	EDV     	U			
	Balansassen			
25	Inzicht verwerven in de functie van de cilinderkop.	EDV      	B			
	Cilinderkop	Soorten, constructie, materiaal en verbrandingskamer behandelen.		
26	Inzicht verwerven in de functie van de kleppen.	EDV      	B			
	Kleppen	Doel, soorten, materiaal, constructie rotatie, koeling, speling, afdichting en vullingsgraad behandelen.		
27	Inzicht verwerven in de werking van het kleppenmechanisme.	EDV      	B			
	Kleppenmechanisme	Opstelling, hydraulische stoter, timing (diagram, symmetrisch en asymmetrisch) en bediening behandelen.
Elektronisch gestuurde kleppen. 		
28	Inzicht verwerven in de functie van de nokkenas.	EDV 	B			
	Nokkenas	Doel, constructie, plaatsing, nokvormen en dichtingen behandelen, variabele kleptiming.		
29	Inzicht verwerven in het doel van de koppakkingen.	EDV	B			
	Koppakkingen	Doel, materiaal en aanduidingen behandelen.

30	Het belang inzien van de samenhang van de rotatie van de assen.	EDV      	B			
	Distributiesystemen	De verschillende soorten distributiesystemen bespreken.
Soorten, opstelling, glij- en spaninrichtingen, afstellingen behandelen.
Wijzen op de gevaren van de onjuiste timing en bespreken.		
Smering			
31	Het doel van de smering kennen.	EDV 	B			
32	Eigenschappen, normen en classificaties van oliesoorten kennen.	EDV     	B			
	Doel
Eigenschappen
Normen
Classificaties	Catalogi gebruiken		
33	Soorten pompen, filters en drukregeling kennen.	EDV   	B			
34	Fulflow en bypass-systeem kennen.	EDV    	B			
35	De functie en de werking van de drukregeling kennen.	EDV 	B			
	Pompen
Filters
Drukregeling

	Gebruik maken van blokschema.		
36	Het doel en de soorten van carterventilatie kennen.	EDV     	B			
	Canterventilatie	Doel, soorten en werking behandelen.		
37	Het principe van oliekoeling kennen.	EDV    	B			
38	De functie van een oliekoeler kennen.	EDV    	B			
	Oliekoeling			
Koeling			
39	Het doel van koeling en de soorten kennen.	EDV     	B			
	Doel	Lucht- en vloeistofkoeling.		
40	Schema’s kunnen lezen.	EDV      	B			
		Natuurlijke en geforceerde koeling behandelen.		
41	Blokschema’s kunnen opstellen.	EDV      	B			
	Koelcircuit			
42	De onderdelen en de werking van de vloeistofkoeling kennen.	EDV      	B			
	Vloeistofkoeling
Koelvloeistoffen	Schema’s (open en gesloten) en onderdelen van radiator, radiatorstop, waterpompen, ventilatoren, thermostaten, expansievat.
Eigenschappen van verschillende koelmiddelen aanbrengen en  het verschil bij merken aanduiden.
		
In- en uitlaatspruitstukken			
43	Doel, soorten en constructie kennen.	EDV      	B			
	Doel
Soorten
Constructie	Constructie en dichtingen.
Voorverwarmingen.
Variabele inlaataanzuiging.		
Uitlaten			
44	Het principe van geluidsdemping inzien.	EDV       	B			
45	Soorten uitlaten kennen.	EDV      	B			
		Decibels aanhalen.		
Luchtfilters			
46	Het principe van luchtfiltering inzien.	EDV      	B			
47	Soorten luchtfilters kennen.	EDV      	B			

			
Brandstoffen			
48	Het productieproces van aardolie tot benzine kunnen verduidelijken.	EDV      	B			
49	Eigenschappen kennen.	EDV      	B			
	Benzine	Eenvoudig schema gebruiken.
Samenstelling scheikundig voorstellen.
Loodverbindingen, het octaangetal en de klopvastheid van de benzine aantonen volgens het RON- en MON-getal.
Eigenschappen van loodvervangende, loodvrije benzine en het octaangetal van de benzine behandelen.
Benzine met loodvervanger.	TA.BE	
50	Enkele soorten kunnen opnoemen en de eigenschappen kennen.	EDV      	U			
	Alternatieve brandstoffen		TA.BE	
51	De mengverhouding van een brandbaar mengsel kennen.	EDV      	B			
		Mengverhouding in grafiek brengen.
Stochiometrische verhouding behandelen.		
52	De betekenis van de lambdawaarde inzien.	EDV      	B			
	Luchtverhouding

	Mengverhouding in grafiek brengen.
Lambdawaarde als arm en rijk mengsel combineren.
Stochiometrische verhouding behandelen.		
Brandstofsysteem			
53	De werking van de mechanische en elektrische pompen kennen.	EDV      	B			
	Brandstoftoevoer	Tank, benzinepompen, leidingen en filters, actieve koolstoffilter behandelen.
Met blokschema’s werken.
Werking op transparanten aantonen.
Milieunormen aanhalen.		
Carburatie 			
54	Werking en afstelling kunnen verwoorden.	EDV      	U			
	Werking
Afstelling	Principewerking, venturi, vlottermechanisme, hoofdsysteem met remlucht, stationair systeem: afstellingen, koudstart en bediening behandelen.	TA.BE	
Motormanagementsysteem – Benzine			
55	De voor- en nadelen van directe en indirecte inspuitsystemen kennen.	EDV      	B			
	Overzicht van de systemen	Algemeen:
-	direct 
-	indirect.		
56	Het systeemoverzicht kunnen verwoorden.	EDV      	B			
57	De onderdelen,  hun functie en werking kennen.	EDV      	B			
58	De werking van het inspuitsysteem kunnen verklaren aan de hand van een blokschema.	EDV      	B			
59	De inspuitsystemen kunnen indelen volgens het inspuitpatroon.	EDV      	B			
	Single point
Multi point
Directe inspuiting	Systeem, brandstofvoorziening, sensoren en stuurapparaat, inspuiting en sturing en storingsdiagnose behandelen.
Voorstelling op motor of onderdelen, wandplaten en/of transparanten.
Functie sturing in blokschema.
Met behulp van laboscoop de inspuittijd demonstreren.
Voorbeelden uit de praktijk.
Armmengselprincipe verklaren.
Motortoepassingen: b.v. het doel zuigervorm toelichten, om betere menging te krijgen.	TA.BE	
Uitlaatgastechnieken			
60	Een eenvoudige grafiek kunnen tekenen.	EDV       	B			
61	De werking van de lambadasonde kunnen verwoorden.	EDV       	B			
62	Constructie, materiaal en werking van de katalysator kennen.	EDV       	B			
63	Het belang van de uitlaatgasdiagnose kunnen verwoorden.	EDV      	B			
	Analyse en verloop van de verbranding
Emissiebeperkende systemen
Lambdaregeling
Katalytische reiningen
Storingsdiagnose op het uitlaatgas

	Demonstreren.
De gevaren voor de katalysator beklemtonen.
Gasmetingen bespreken op 4-gassentester.	TA.BE	
Diesel			
64	Elementaire verschillen tussen een diesel- en een benzinemotor kunnen opsommen.	EDV      	B			
65	Het constructie- en werkingsprincipe van vier- en tweetakt kennen.	EDV       	B			
	Constructie- en werkingsprincipe	Aanknopen bij Toegepaste Mechanica.
Verschillen constructie- en werkingsprincipe tussen diesel- en benzinemotoren aantonen.
Verschil Otto- en dieselmotor, viertakt en tweetakt behandelen.		
66	Het doel van de verstuiving kennen.	EDV      	B			
67	Weten aan welke voorwaarden een goede verstuiving moet beantwoorden.	EDV      	B			
	Verstuivers	Doel en eisen, tapverstuivers, gatverstuivers, varianten.
Verstuivertester en –controle behandelen.		
68	Functie en werking van de onderdelen kennen.	EDV       	B			
69	Het volledig verloop van een zelfontbranding kunnen uitzetten in een grafiek en deze kunnen verklaren.	EDV      	B			
70	Het verloop van het brandstofcircuit kunnen verklaren a.d.h.v. een schema.	EDV       	B			
71	De eigenschappen van dieselbrandstof kennen.	EDV      	B			
	Brandstofcircuit:
-	dieselbrandstof
-	omloop
-	opvoerpomp
-	filters en verwarming
-	verstuivers
-	dieselbrandstof en additieven
-	verbranding	Bespreek de grafiek vanaf het inspuitmoment tot de verbranding.
Cetaangetal bespreken.
Winteradditief toelichten.
Tank leidingen, opvoerpompen (soorten, enkel- en dubbelwerkende), filters/waterafscheiders (soorten, opstelling, waterbeveiliging) behandelen.
Doel en eisen tapverstuivers, gatverstuivers en hun varianten , testmethodes behandelen.	TA.BE	
Druk ingespoten dieselsystemen (roterende pomp)			
72	Het doel van een hogedruk-inspuitpomp kunnen beschrijven.	EDV      	B			
73	Soorten herkennen.	EDV      	B			
74	Werking en functies van de pomp kennen.	EDV       	B			
75	Het tot stand komen van de hogedruk in de pomp kennen.	EDV	B			
76	De toerentalregeling aan de hand van een tekening kunnen verwoorden.	EDV       	B			
	Algemeen:
-	indirect
-	direct		TA.BE ICT	
	EP/VE – EDC pomp:
-	lagedrukdebiet
-	hogedrukinspuiting
-	toerentalregeling:
•	mechanisch (VE)
•	elektronisch (EDI)
-	inspuitmoment:
•	koudstartversneller
-	stopzetinstallatie
	Aantonen met dia’s, transparanten en wandplaten.
Bosch-boekje gebruiken.
In verschillende stappen a.d.h.v. deeltekeningen verduidelijken.
Grafiek van de inspuitvervroeging opstellen.
Afstellingsmethode op de motor demonstreren.		
Elektronisch gestuurd inspuitsysteem – commonrail			
77	Het systeemoverzicht kunnen verwoorden.	EDV       	B			
78	De onderdelen, hun functie en werking kennen.	EDV       	B			
79	Het sturingssysteem van een commonrail kunnen verklaren a.d.h.v. een blokschema.	EDV      	B			
80	Het drukverloop kunnen verklaren a.d.h.v. een grafiek.	EDV       	B			
	Commonrail:
-	systeemoverzicht
-	sturing van de verstuivers
-	drukregeling
-	temperatuurregeling	Aantonen met transparanten, etc.
Verschillende systeemdrukken kunnen bespreken.
Digitale simulatie strekt tot aanbeveling.
In deze context strekt het tot aanbeveling vakoverschrijdend samen te werken met de leerkracht TV Autotechniek/Elektriciteit.	TA.BE ICT	
Elektronisch gestuurd pompsysteem – pompverstuivers			
81	Het systeemoverzicht kunnen verwoorden.	EDV      	B			
82	De onderdelen, hun functie en werking kennen.	EDV       	B			
83	Het sturingssysteem van een pompverstuiver kunnen verklaren a.d.h.v. een blokschema.	EDV 	B			
84	Het drukverloop kunnen verklaren a.d.h.v. een grafiek.	EDV 	B			
	Pompverstuivers:
-	systeemoverzicht
-	sturing van de verstuivers
-	temperatuurregeling	Een vergelijking maken tussen commonrail en pompverstuivers.
Voor- en nadelen bespreken.		
Voorgloeiinstallatie			
85	Doel en werking a.d.h.v. een schema kunnen omschrijven.	EDV	B			
	Systeemoverzicht	Werking en metingen in een elektrisch schema uitlegge		
Drukvulling			
86	De werking kunnen beschrijven via een tekening.	EDV	B			
	Systeemoverzicht	Cilindervulling met en zonder turbo verduidelijken.
Hier kan men zowel de benzine als de dieselturbo-oplading behandelen.
Soorten:
-	Roots
-	Comprex
Compressor.	TA.BE	
87	De werking van de uitlaatgasturbo kunnen verwoorden.	EDV  	B			
	Turbocompressor	De opstelling van de compressor in een schema aantonen.	TA.BE	
88	Doel en werking van de vuldrukregeling kunnen omschrijven.	EDV 	B			
	Vuldrukregeling	Behandel ook elektronische drukregeling.	TA.BE	
89	Het nut van de interkoeling kennen.	EDV 	B			
	Interkoeling	Het nadeel van opgewarmde inlaatlucht verduidelijken.		
Uitlaatgassen – dieselmotoren			
90	De samenstelling aan de hand van een grafiek kunnen beschrijven.	EDV 	B			
	Verloop van de verbranding	In grafiek voorstellen.		
91	Het ontstaan en de gevolgen van de schadelijke gassen kennen.	EDV 	B			
	Schadelijke gassen	Milieunormen aanhalen.		
92	Sturing en werking van de UGR(EGR-)klep kunnen verklaren.	EDV 	B			
	UGR (EGR)-klep			
93	Het nut kunnen verwoorden.	EDV 	B			
	Katalysator – roetfilter	Vergelijken met benzinekatalysator	TA.BE	
LPG/LNG			
94	De eigenschappen van de brandstof kunnen toelichten.	EDV  	U			
	Brandstof	Wetgeving en normalisatie toelichten.		
95	Functie en principiële werking kunnen verwoorden.	EDV  	U			
	Vloeibare en drooggasinjectie	Het verband leggen tussen LPG en benzine.	TA.E	
96	De werking van het sturingssysteem a.d.h.v. een blokschema kunnen verklaren.	EDV 	U			
	Systeemoverzicht
Blokschema	Een vergelijking maken van inspuitsystemen van benzinemotoren.	TA.BE	
Airconditioning			
97	Het systeemoverzicht a.d.h.v. een schema kunnen toelichten.	EDV 	B			
	Systeemoverzicht	Het nut van een airco in de winter ook toelichten.
Bezoek aan een gespecialiseerd bedrijf. 	TA.BE	
98	Het doel en de werking van de onderdelen kunnen beschrijven.	EDV 	B			
	Onderdelen:
-	verdampers
-	compressor
-	condensor
-	filter
-	sturing
-	koelvloeistof		TA.BE	

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
ROLLEND GEDEELTE		
Inleiding		
99	Verschillende soorten motorvoertuigen kunnen opsommen.	EDV 	B			
	Overzicht motorvoertuigen			
100	Constructies herkennen.	EDV 	B			
	Chassisconstructie	Frameconstructie en zelfdragende carrosserie behandelen.		
101	De noodzaak van de veiligheid inzien.	EDV 	B			
	Veiligheidscontrole	Kreukelzone behandelen.		
102	Verschillende soorten aandrijvingen in een schema kunnen opbouwen.	EDV 	B			
	Opstelling van de aandrijving	Overbrengingsmogelijkheden behandelen.		
103	Het belang inzien van de weerstanden.	EDV 	B			
	Koetswerktype	Soorten, weerstanden, CX-waarde en detailverbetering – stroomlijning behandelen.
		
Koppeling		
104	Doel, soorten, werking, uitvoering en bedieningen kennen.	EDV 	B			
	Doel
Soorten
Uitvoering
Werking
Bedieningen			
105	De principewerking van de hydraulische koppelingen kunnen omschrijven.	EDV 	B			
	Vloeistofkoppeling
Koppelomvormer		TA.BE	
106	Het belang van de koppelingspeling inzien.	EDV 	B			
	Enkele droge plaatkoppeling	Oefeningen op de berekening van de oppervlakte van de koppelingsplaat maken.
De werking, bediening, mechanisch en hydraulisch bespreken.
Positieve en negatieve speling.		
107	Soorten koppelingen kunnen herkennen.	EDV 	B			
	Soorten koppelingen	De werking, onderdelen en soorten (natte en droge) bespreken.
		
108	Het belang van koelvloeistofkoppeling inzien.	EDV 	U			
	Koelvloeistof koppeling	Centrifugaal- en vloeistofkoppeling wordt enkel als uitbreiding behandeld.
De werking, onderdelen en soorten (direct en indirect behandelen).
Hydrokinetische koppeling behandelen.

		
Handgeschakelde versnellingsbak		
109	De opstelling van de dubbele en enkele overbrenging in een schema kunnen zetten.	EDV 	B			
	Enkele overbrenging – voorwielaandrijving	Wijzen op specifiek onderhoud van de versnellingsbak.
Opstelling, werking en overbrengingsverhouding behandelen.		
110	De overbrengingsverhoudingen kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Dubbele overbrenging – achterwielaandrijving	Opstelling, werking en overbrengingsverhouding behandelen.		
111	Doel en werking van verschillende soorten synchronisaties kennen.	EDV 	B			
	Synchronisatie	Overbrengingsverhoudingen in alle versnellingen berekenen.
Doel, werking en uitvoering behandelen.		
112	De werking van een blokkeerinrichting kunnen uitleggen.	EDV 	B			
	Bediening schakelvorken en blokkeerinrichtingen		TA.BE	
Differentieel		
113	De eindvertraging kunnen berekenen.	EDV	B			
	Eindvertraging	Berekeningen van de eindvertraging in samenhang met de overbrengingsverhouding.		
114	De onderdelen, het doel en de werking kennen.	EDV 	B			
	Differentieel

Aandrijfassen		
115	Soorten koppelingen kunnen aanduiden.	EDV 	B			
116	De onéénparigheid van de kruiskoppeling inzien.	EDV 	B			
	Koppelingen
Soorten
	Onderhoud van de koppelingen accentueren.		
117	Voordelen van de homokinetische ten opzichte van de kruiskoppeling inzien.	EDV 	B			
	Kenmerken	Cardanas en kruiskoppeling, homokinetische en elastische koppeling behandelen.		
Remmen		
118	Onderdelen kunnen benoemen, herkennen en de functie kunnen aanduiden.	EDV 	B			
	Doel
Eisen
Opbouw			
119	Toepassingen op de wet van Pascal kennen.	EDV 	B			
120	Remkracht en remweg kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Mechanisch, hydraulisch remsysteem	Voor en achter; diagonaal gescheiden.
Wetgeving hieromtrent toelichten.

		
121	Opbouw, soorten en werking kennen.	EDV 	B			
122	Eigenschappen van schijf- en trommelremmen kunnen vergelijken.	EDV 	B			
	Schijf- en trommelrem	Voordelen van schijfremmen a.d.h.v. een rekenvoorbeeld i.v.m. remdruk..		
123	De eigenschappen van de remvloeistof kennen.	EDV 	B			
	Remvloeistof	De noodzaak van het vervangen van remvloeistof benadrukken.
DOT-norm behandelen.		
124	Doel- en werking van de hoofd- en wielremcilinder kennen.	EDV 	B			
	Hoofd- en wielremcilinder			
125	Doel en werking van de rembekrachtiging kennen.	EDV 	B			
	Rembekrachtiger	Soorten, onderdruk en drukbediening, vacuüm- en drukpomp behandelen.
		
126	Doel en werking van de remdrukbegrenzer en –regelaar kennen.	EDV	B			
	Remdrukbegrenzer en –regelaar	Een duidelijk onderscheid maken tussen begrenzer en regelaar.		
127	Doel en werking van de parkeerrem kennen.	EDV	B			
	Parkeerrem			
128	Weten hoe een diagnose kan gesteld worden.	EDV 	B			
	Remcontrole, storingen	B.v. remmentestbank		
129	De functie van het ABS-systeem kunnen definiëren.	EDV 	B			
				
130	Het verloop van de remkracht en de stuurbaarheid, tijdens het remmen kunnen aantonen.	EDV 	B			
	ABS-systeem	Transparanten met doorsnedetekeningen gebruiken.		
131	Verschillende soorten ABS-systemen kunnen opsommen. 	EDV 	B			
	Soorten			
132	De componenten van een ABS-systeem kunnen omschrijven.	EDV 	B			
		Wandplaten, transparanten en/of videofilm gebruiken.		
133	De werking van de verschillende componenten kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Componenten	Didactische onderdelen gebruiken om de werking aan te tonen.
		
134	Het principe van voertuigveiligheidssystemen kunnen omschrijven.	EDV 	U			
	Antislipcontrole (ASR)
Elektronisch sperdifferentieel
ESP

		TA.BE	
Banden en velgen		
135	De bouw van verschillende soorten banden en velgen kennen.	EDV 	B			
136	De maten en aanduidingen kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Opbouw, soorten,maten en aanduidingen	Onderhoud en slijtagebeeld bespreken.		
137	Statische en dynamische (on)balans kunnen verduidelijken met een tekening.	EDV 	B			
	Balanceren:
statische en dynamische (on)balans			
138	Het verschil tussen centrifugaal- en centripetaalkrachten kennen.	EDV 	  B			
139	De centrifugaalkrachten kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Centrifugaal- en centripetaalkrachten			
140	Het belang van het balanceren inzien.	EDV	B			
	Wielbalans	Statische en dynamische onbalans en uitbalanceren bespreken.		
141	De diagnose i.v.m. slijtage kunnen bepalen.	EDV 	B			

			
Stuurinrichting		
142	Het doel van de stuurinrichting kunnen omschrijven.	EDV	B			
	Doel		TA.BE	
143	De verschillende besturingsprincipes kunnen bespreken en de toepassingsmogelijkheden kunnen onderzoeken bij voertuigen.	EDV 	B			
	Besturingsprincipes	Schematische voorstellen van de voor- en nadelen bespreken.
Molenbesturing, fuseebesturing en het Ackermannprincipe behandelen.	TA.BE	
144	Verschillende stuurhuisconstructies kennen en hun werking kunnen toelichten.	EDV 	B			
	Soorten	Didactische stuurhuizen gebruiken om de werking aan te tonen.
Directe en indirecte behandelen, elektrische systemen.	TA.BE	
Stuurbekrachtiging		
145	Het doel van de stuurbekrachtiging kunnen omschrijven.	EDV 	B			
	Doel
	Didactisch stuurbekrachtigingssysteem gebruiken.		
146	Het algemene principe op een schema kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Principe
Werking			
147	Het pincipe van elektrische bekrachtiging kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Elektrische bekrachtiging

Ophanging		
148	De werking kunnen beschrijven.	EDV 	B			
	Vooras	Wandplaten, transparanten, videofilm en didactische panelen kunnen gebruikt worden.		
149	Verschillende constructievormen herkennen.	EDV 	B			
	Achteras	Ook aandacht voor de aslagering.		
Wiel- en fuseestanden		
150	De noodzaak van wiel- en fuseestanden inzien.	EDV 	B			
151	Wiel- en fuseestanden kunnen tekenen.	EDV 	B			
	Noodzaak
Wielvlucht 
Dwars- en langshelling van de fuseepen	Gebruik maken van didactisch gemonteerde voorwielinstallatie met stuurinrichting.		
152	De onderlinge relatie van de verschillende hoeken kunnen bespreken.	EDV 	B			
	Toespoor en uitspoor 			
153	Het afstellen van de wielhoeken kunnen toelichten.	EDV 	B			
	Uitspoor in de bocht 		TA.BE	
154	De wieluitlijnapparatuur kunnen bespreken.	EDV 	B			
	Uitlijnapparatuur
		TA.BE	
Vering		
155	Het doel van de vering kunnen omschrijven.	EDV 	B			
	Doel	Illustreren met praktische montagevoorbeelden op voertuigen in garage.	TA.BE	
156	De werking van verschillende systemen kunnen omschrijven.	EDV	B			
	Soorten	Bladveren, schroefveren, torsiestaafvering en rubbervering behandelen.	TA.BE	
157	De voor- en nadelen van elk systeem kunnen bespreken.	EDV 	B			
	Voor- en nadelen		TA.BE	
158	Het doel en het gebruik van schokdempers als noodzakelijk element van de ophanging i.v.m. het rijgedrag kunnen beschrijven.	EDV 	B			
	Schokdempers		TA.BE	
159	Het verschil in werking tussen enkelwerkende en dubbelwerkende schokdempers kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Enkelwerkende
Dubbelwerkende	Illustreren met praktische voorbeelden waarbij het belang van de schokdemper duidelijk tot uiting komt.	TA.BE	
160	De schokdempercontrole kunnen beschrijven.	EDV 	B			
	Schokdempercontrole	Videofilm.
Veiligheid-stabiliteit bespreken.	TA.BE 
	
161	Het doel en de werking kennen. 	EDV 	U			
	Elektronisch geregelde schokdempers		TA.BE	
162	De voor- en nadelen van luchtvering kunnen bespreken.	EDV 	U			
	Luchtvering	Videofilm of didactische panelen.	TA.BE	
163	De werking van hydropneumatische en hydroactieve vering kunnen bespreken.	EDV 	U			
	Hydropneumatische en hydroactieve vering		TA.BE	
164	De noodzaak van wielgeleiding bij veersystemen kunnen verantwoorden.	EDV 	B			
	Wielgeleiding en stabiliteit	Videofilm.	TA.BE	
165	Het principe van wielgeleiding kunnen verklaren.	EDV 	B			
		Gebruik maken van:
-	stabilisatorstang;
-	reactiearmen- of stangen;
-	panhardstangen.	TA.BE	
Vierwielsturing		
166	Het doel, de principewerking, de voor- en nadelen kunnen verwoorden.	EDV 	U			
	Doel
Principewerking

		TA.BE	
4x4-aandrijving		
167	De werking en de voor- en nadelen kunnen verwoorden	EDV 	U			
	Al of niet inschakelbaar
Viscosekoppeling		TA.BE	
Automatische gangwissel		
168	De werking van een automatische gangwissel kunnen toelichten.	EDV 	B			
		Transparanten met doorsnedetekeningen gebruiken.
Behandel o.a.:
-	drietrapsautomaat
elektronische versnellingsbak (gerobotiseerd).	TA.BE	
169	De bediening van de gangwissel en de werking van de meervoudige plaatkoppeling en de rembanden kunnen toelichten.	EDV 	U			
		Een didactische montage gebruiken om de werking van het planetair systeem te demonstreren.	TA.BE	
170	De constructie en de werking van de transmissie met riemaandrijving kunnen bespreken.	EDV 	U			
		CVT - CTX	TA.BE	
Actieve veiligheidssystemen		
171	De werking van het systeem kunnen bespreken. 	EDV 	B			
	Airbag: soorten
Gordelspanners	Videofilm.	TA.BE	
172	De werking van het systeem kunnen bespreken.	EDV 	U			
	Varianten	Nieuwe trends trachten te volgen en op een bevattelijke manier aanbrengen.	TA.BE	

TV AUTOTECHNIEK: 
Technisch Tekenen: Schemalezen

Algemene vakdoelstellingen

•	Schema’s gebruikt in autotechniek kunnen lezen en interpreteren.
•	Schema’s kunnen gebruiken in functie van fout zoeken en diagnose stellen.
•	De symbolen volgens DIN-normen kennen en kunnen gebruiken en de andere symbolen, van andere constructeurs, kunnen herkennen.
•	De nieuwe technologieën weten te waarderen en via eenvoudige toepassingen kunnen gebruiken.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
Meetkundig tekenen		
1	Eenvoudige constructies nauwkeurig kunnen tekenen.	EDV 	U			
	Constructies	Constructies van hoeken, bissectrices, evenwijdige loodlijnen.
Afrondingen, cirkels.		
Vaktekenen		
2	Aan de hand van genormaliseerde tabellen en documenten de juiste aanduiding, de juiste keuze van de schroefdraadvoorstelling, maataanduiding, doorsnede, ISO-passingstelsel en ruwheidsaanduiding op een tekening kunnenbegrijpen.	EDV 	U			
	Schroefdraadvoorstelling
Maataanduiding
Doorsnede
ISO-passingstelsel
Ruwheidsaanduiding	Tabellen gebruiken.	ICT	
3	Aan de hand van genormaliseerde tabellen en documenten de juiste aanduiding, het juiste gebruik en de juiste keuze van las- en klinkverbindingen, lagers en veren en profielen in de autoconstructie op een tekening kunnen begrijpen.	EDV 	U			
	Las- en klinkverbindingen
Lagers en veren
Profielen in autoconstructie
	Geïntegreerde oefeningen laten maken.
Opdrachten leiden tot projectinzichten van componenten van motor en chassis, uitvoering van detailtekeningen en samenstelling, opstellen van stuklijst, oordeelkundige keuze van materialen.

Schetsen		
4	Een eenvoudige schets kunnen maken.	EDV 	B			
5	Een werkstuk in gepast axiometrisch perspectief, uitgaande van projectieinzichten, kunnen voorstellen.	EDV 	U			
	Axiometrisch perspectief			
Elektrische schema’s		
6	De meest voorkomende symbolen en hun codenummers kennen.	EDV	B			
7	Symbolen kunnen opzoeken in de stuklijst van het schema.	EDV 	B			
	Symbolen volgens DIN	Eenvoudige schema’s gebruiken.	ICT
	
8	Symbolen kunnen opzoeken in de stuklijst van het schema.	EDV 	B			
		Wijzen op de noodzaak van schema’s om een diagnose van steeds meer ingewikkelde systemen te kunnen stellen.	ICT	
9	Van gegeven of opgezochte symbolen de functie kennen en de aansluiting kunnen maken.	EDV 	B			
		Functie en aansluitingen (algemeen), schakelaars/relais, elektrische componenten en elektronische componenten behandelen.		
10	Andere symbolen (buiten DIN) kunnen opzoeken en de aansluiting kunnen maken.	EDV 	U			
	Symbolen buiten DIN	Japanse/Franse en andere symbolen naargelang het didactisch materiaal in de school.
Cfr. TV Autotechniek/Elektriciteit.	TA.BE	
11	De belangrijkste aanduidingen kennen en weten waarvoor ze staan.	EDV 	B			
	Codering volgens DIN

	Klemaanduiding, draadkleuren, afkortingen en draadsectie behandelen. 		
12	De gebruikelijke draadkleuren herkennen en kunnen gebruiken.	EDV 	B			
		In de vorige oefeningen codenummers aanbrengen en hun belang aantonen.		
13	De belangrijkste afkortingen volgens DIN kennen. 	EDV	B			
		Gebruik maken van BOSCH-boekje.		
14	Inzien dat de draaddoorsnede in functie van het vermogen van de verbruiker wordt bepaald.	EDV 	B			
		Draaddikte in de vorige schema’s aanbrengen.		
Elektrische schakelschemasystemen		
15	Soorten schema’s kunnen lezen en begrijpen.	EDV 	B			
16	Zelf een eenvoudig schema kunnen tekenen.	EDV 	B			
17	Nieuwe technologieën in schema’s kunnen herkennen.	EDV 	U			
	Klassiek systeem
Watervalsysteem
Autodatasyteem
Software
Andere systemen	Oefeningen op de soorten schema’s.
Schema’s van de constructeurs.
Werken met didactische  panelen.
Schema maken met de voorhanden zijnde software (nieuwe technieken).	ICT	
Schema’s		
18	In een totaalschema een deelschema kunnen vinden en tekenen.	EDV 	B			
	Inspuitsystemen
Veiligheidssystemen
Comfortelektronica
	Schema’s in functie van de praktijkoefeningen.
In functie van beschikbaar oefenmateriaal toepassingen geven.
Keuze merken, in functie van info- en didactisch materiaal.	ICT	
19	Merkgebonden schema’s kunnen lezen.	EDV 	B			
	Totaalschema’s eigen aan automerken	
	ICT	
Pneumatische – Hydraulische schema’s		
20	De basissymbolen kennen en grafisch kunnen voorstellen. 	EDV 	B			
21	De betekenis van symbolen kennen en kunnen verwoorden.	EDV 	B			
	Basissymbolen

	CETOP.
De basissymbolen in eenvoudige schema’s voorstellen.
BOSCH-boekje gebruiken.	TA.BE	
22	De functiesymbolen kennen.	EDV 	U			
	Functiesymbolen

	De schakeltekens van de stromingsrichting in vorige schema’s aanbrengen.		
23	Schakeltekens, met de weg- en stromingsrichting kunnen aanduiden.	EDV 	U			
				
24	De meest voorkomende bedieningsmiddelen kennen.	EDV 	U			
	Bedieningsmiddelen	De aansturingen van de bedieningsmiddelen aantonen in een schema.		
25	Ontluchtingsplaatsen in schema’s kunnen herkennen.	EDV 	U			
	Ontluchtingsplaatsen

	Ontluchtingsplaatsen in vorige schema’s aanbrengen.		
26	De meest voorkomende ventielen herkennen en verklaren, hun betekenis kunnen verwoorden en de schakeltekens kunnen aanbrengen.	EDV 	U			
	Ventielen
			
27	De onderdelen in een pneumatisch schema herkennen.	EDV 	B			
	Onderdelen	Gebruik maken van wandplaten, didactische modellen en reële onderdelen.		
28	Pneumatische en hydraulische schema’s kunnen lezen.	EDV 	B			
	Pneumatisch schema
Hydraulisch schema			
29	Hulpapparatuur in schema’s herkennen.	EDV 	U			
30	Het doel van de hulpapparatuur kennen.	EDV 	U			
	Hulpapparatuur	O.a. filters, kranen, antivriesapparatuur, …		
31	De onderdelen van een luchtvering in een schema herkennen.	EDV 	U			
	Luchtvering	Schema’s van constructeurs op wandplaten en transparanten gebruiken.		

TV AUTOTECHNIEK
 Toegepaste Mechanica 

Algemene vakdoelstellingen

•	De hydraulische wetten kennen opdat het gebruik van de hydraulica in de autotechniek verantwoord kan worden.
•	Basiswetten van de dynamica kennen en kunnen toepassen.
•	Het gebruik van hydraulische vloeistoffen kunnen verantwoorden.
•	Hydraulische en pneumatische systemen in de autotechniek kunnen situeren en de werking kunnen verklaren.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
MECHANICA		
Kracht en beweging		
1	De drie wetten van Newton kunnen formuleren.	EDV 	U			
	Traagheid van Newton		TA.BE	
2	De begrippen kennen.	EDV 	U			
	Reactiewet van Newton			
3	De wetten van Newton in formulevorm kunnen weergeven.	EDV 	U			
	Hoofdwet van Newton:
-	verband tussen kracht en versnelling
-	inertie en massa
-	zwaartekracht van een massa
-	gewicht van een massa 	EG-eisen remvertraging.		
Overbrenging van cirkelvormige bewegingen		
4	De overbrengingsverhouding kunnen berekenen bij cirkelvormige bewegingen. 	EDV	U			
	Overbrengingsverhouding	Met reële versnellingsbak.
Link kan gelegd worden met “Rollend gedeelte”.

5	De voor- en nadelen van verschillende overbrengingen kunnen opsommen.	EDV 	U			
	Riem, ketting, tandwieloverbrenging			
THERMODYNAMICA		
Wetten		
6	Het verband tussen druk, volume en temperatuur van een gas kennen.	EDV 	B			
	Algemene gaswet			
7	De eerste hoofdwet kunnen formuleren.	EDV 	B			
	Eerste hoofdwet			
8	De eerste hoofdwet kunnen toepassen op toestandsveranderingen.	EDV 	B			
9	De toestandsveranderingen kunnen toepassen in een pv-diagram.	EDV 	B			
	Toestandsveranderingen:
-	isochoor
-	isobaar
-	isotherm
-	adiabaat
-	polytroop			
10	De noodzaak van 2 warmtebronnen in een kringproces kunnen aantonen.	EDV 	B			
	Tweede hoofdwet

11	Het Otto- en Carnot-proces kunnen vergelijken.	EDV 	B			
	Otto- en Carnotproces			
12	Het pV-diagram kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	pV-diagram			
Toepassing op motoren		
13	De gemiddelde druk uit een pV-diagram kunnen afleiden.	EDV 	B			
	Gemiddelde geïndiceerde druk in cilinder			
14	Het vermogen van een motor kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Motorvermogen
Rendementen	Reële voorbeelden gebruiken.		
15	Het specifiek vermogen van een motor kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Specifiek vermogen			
16	Het draaimoment kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Draaimoment van een motor			
17	Het prestatiediagram kunnen analyseren.	EDV 	B			
	Prestatiediagram	Tabellen raadplegen.	ICT	
PNEUMATICA		
Gasdruk		
18	Symbolen kennen en eenheden kunnen omzetten.	EDV 	B			
	Symbolen, grootheden			
19	De begrippen “atmosferische druk”, “overdruk” en “onderdruk” kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Atmosferische druk:
-	overdruk
-	onderdruk		TA.BE	
20	De werking van een manometer kennen.	EDV	B			
	Manometer			
Persluchtinstallatie		
21	Het doel en het werkingsprincipe van de onderdelen kennen.	EDV 	B			
	Onderdelen:
-	compressor
-	ventielen
-	cilinders
-	leidingen	Onderdelen uit autotechniek tonen.
CETOP-symboliek vergelijken met symbolen in autotechniek.
Link met Technische tekenen.		
22	De manier waarop perslucht geconditioneerd wordt kunnen verklaren. 	EDV 	B			
	Verzorgen van perslucht			
HYDRAULICA		
Druk		
23	De wet van Pascal kennen en kunnen toepassen.	EDV 	B			
	Wet van Pascal			
24	Druk en kracht kunnen berekenen.	EDV 	B			
		Toepassen op remsysteem in “Rollend gedeelte”.
O.a. hefboomwerking en invloed van de diameter bespreken.		
25	Een hydraulische kring kunnen samenstellen.	EDV 	B			
	Hydraulische kring	Voorbeeld met hoofdrem- en wielcilinders.		
Hydraulische pompen		
26	Tandwiel- en plunjerpompen kennen, werking en eigenschappen kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Tandwielen
Plunjerpompen	Constructeurgegevens, slides, video, … gebruiken.	ICT	
27	Werking en eigenschappen van vleugelpompen kunnen verklaren.	EDV 	U			
	Vleugelpompen	Link met opvoerpompen bij hoofdstuk “Diesel”		

TV AUTOTECHNIEK/ELEKTRICITEIT	
2/3u	
2/3u

TV AUTOTECHNIEK/ELEKTRICITEIT: 
Toegepaste Elektriciteit en Elektronica:
2 of 3u in het 1ste en 2de lj.

Algemene vakdoelstellingen

•	De elementaire samenstelling van de basiscomponenten in de elektronica kennen.
•	De werking van de basiscomponenten kunnen verklaren.
•	De functies van sturingselektronica, detectoren en stuurcomponenten in de moderne voertuigtechnieken inzien en de elementaire werking kunnen uitleggen.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
INLEIDING		
1	De basiswet en afgeleide formules kennen en kunnen gebruiken in functie van de elektrische problemen.	EDV 	U			
	Wet van Ohm
Weerstand van een geleider in functie van materiaal, lengte en doorsnede
Invloed temperatuur op weerstand	De leraar gaat na in hoeverre de doelstellingen uit de Tweede graad werden bereikt en brengt deze desgevallend gedifferentieerd aan.		
2	Weerstanden kunnen schakelen en de brug van Wheatstone kunnen gebruiken.	EDV 	B			
	Schakelen van weerstanden – brug van Wheatstone			
3	De wet van Kirchoff kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	Wet van Kirchoff			
STROOMKRING		
4	De noodzaak van smeltveiligheden inzien.	EDV 	B			
5	De waarde van smeltveiligheden kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Smeltveiligheden			
6	Spanningsverlies en –val kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Spanningsverliezen en spanningsval			
7	De draadsectie kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Draadsectie i.v.m. stroomsterkte			
MAGNETISME		
8	De begrippen over “magnetisme” en “elektromagnetisme”  nuttig in het vakgebied kennen.	EDV 	B			
	Permanent- en elektromagnetisme	Didactisch materiaal optimaal gebruiken.		
9	Toepassingen van elektromagnetisme kennen en kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	Praktische toepassing van elektromagnetisme binnen het vakgebied	Behandel bij voorkeur veldsterkte, permeabiliteit, inductie, flux, permanent magnetisme.
O.a. Lorentzkracht, relais, transformator behandelen.		
10	De wet van Lenz kennen.	EDV 	B			
	Wet van Lenz			
11	Toepassingen van elektromagnetisme kennen en kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	Toepassingen
Meettechniek

			
BATTERIJ		
12	Het ladings- en ontladingsproces kennen.	EDV 	B			
	Constructie loodbatterij
Functie en werkingsprincipe	Duidelijk de samenstelling en de invloed van de werking van de electrolyt naar voren brengen.
Behandel best enkel startbatterij in wagens.		
13	De constructie van een batterij kennen.	EDV 	B			
	Elektrolyt  - samenstelling	Aandacht voor dichtheid.
Ook verwijzen naar nieuwe vormen o.a. gelbatterij.		
14	Weten welke elektrische grootheden de keuze van een accu bepalen.	EDV 	B			
	Onderhoudsvrije accumulator
Spanning-capaciteit	Nikkelcadmium, metaalhybride.		
ONTSTEKINGSSTROOMKRING		
15	Opbouw en werking van een contactgestuurde ontstekingsstroomkring kennen.	EDV 	U			
	Opbouw en onderdelen
Openen en sluiten van onderbrekingspunten
Opbouw en werking van bobine
Opbouw en werking van condensator
Voorschakelweerstand
Bougies
Bedrading	Gebruik van didactische panelen.
Wandplaten en transparanten gebruiken.
Het belang van de contacthoek behandelen.

Voorontsteking en afstelling, verbrandingstijd en druk, ontstekingstijdstip en aanpassing, centrifugaal en vacuüm en vliegwielontsteking behandelen.		
GENERATOREN		
16	Opbouw en werking van een wisselstroomgenerator kennen.	EDV 	B			
	Wisselstroomgeneratoren (alternatoren)	O.a. soorten, toepassingen, opbouw, onderdelen, laadspanning en controlemetingen behandelen.		
GELIJKSTROOMMOTOREN		
17	Opbouw en werking van de gelijkstroommotor kennen.	EDV	B			
	
	Serie-, shunt- en compoundmotor behandelen.
Ruitenwissermotor.		
STARTMOTOR		
18	Opbouw en eigenschappen van een seriegelijkstroommotor als startmotor kennen met voor- en nadelen.	EDV 	B			
	Functie en werkingsvoorwaarden
Opbouw en eigenschappen seriemotor
4-polige startmotor
Permanente bekrachtiging	
Toepassingen op bijzondere uitvoeringen, elektromagnetische startschakelaar, koppelmechanisme, bijzondere reducties, planetair stelstel, beveiligingssystemen en foutendiagnose kunnen verder uitgediept worden.		
19	Verschillende types van starters kennen.	EDV 	B			
	Types	Types met verschuifbaar anker, met verschuifbaar rondsel en reductiestarter behandelen. 

20	Verschillende schakelingen in een schema kunnen lezen en verklaren.	EDV 	B			
	Startsperinrichting			
21	Het doel en de werking van de serie-parallelschakeling kennen.	EDV 	U			
	Serie-parallelschakelaar			
HALFGELEIDERS		
22	De atoomstructuur kennen.	EDV 	B			
	Materialen	SI en Ge bespreken		
23	De structuur van P- en N-kristallen kunnen verklaren.	EDV 	B			
	P- en N-kristallen			
DIODES		
24	Weten wat een sperlaag is.	EDV 	B			
	Sperlaag			
25	De gedragingen van de sperlaag kennen.	EDV 	B			
26	Verschijnselen in sper- en doorlaatrichting kunnen verwoorden.	EDV 	B			
	PN-overgang aansluiten op een gelijkstroombron		TA.BE	
27	Een diode kunnen beschrijven en de werking ervan kunnen verklaren.	EDV 	B			
28	Weten welke elektrische grootheden de keuze van een diode bepalen.					
	Constructies
Werking
Toepassing
Symbolen	Varianten kunnen hier ook besproken worden o.a. LED, ZENER.		
29	De grafische voorstelling van de werking van een diode kunnen maken en bespreken.	EDV 	B			
	Sper- en doorlaatdoorslagkarakteristiek		TA.BE	
30	De belangrijkste soorten diodes in de autotechniek kennen.	EDV 	B			
	Soorten			
TRANSISTOREN		
31	Een transistor kunnen beschrijven en de werking ervan kunnen verklaren.	EDV 	B			
	Samenstelling
Werking
NPN-PNP
Toepassing 
Symbolen
Gemeenschappelijke emittorschakeling	Darlingtonpaar of -trap.	TA.BE	
THYRISTOREN		
32	Een thyristor kunnen beschrijven en de werking ervan kunnen verklaren.	EDV	B			
	Samenstelling
Werking
Toepassing
Symbolen		TA.BE	
SENSOREN		
33	Het werkingsprincipe van de meest gebruikte sensoren van hetautomanagementsysteem kennen.	EDV 	B			
34	De functie en de toepassing van de sensoren kennen.	EDV 	B			
35	Weten hoe sensoren moeten worden uitgemeten.	EDV 	B			
	Principes
Functie
Aansluitingen
Toepassingen
			
ELEKTRONISCHE ONTSTEKINGEN		
36	De eigenschappen van de elektronische ontstekingen kunnen bespreken.	EDV 	B			
37	De samenstellende delen en de opbouw van verschillende soorten kennen.	EDV 	B			
38	De werking kunnen bespreken.	EDV 	B			
39	De verschillende soorten herkennen.	EDV 	B			
	Eigenschappen
Soorten			
DE LAADKRINGSTURING		
40	Verschillende gelijkrichtingen kennen.	EDV 	U			
	Gelijkrichten van de wisselstromen bij alternatoren
2-4-6- en 9-diodes			
REGELAARS		
41	Elektrische regelaars kunnen opnoemen en de werking kunnen verklaren.	EDV 	U			
	Soorten
Werking		TA.BE	
DE ELEKTRONISCH GESTUURDE VOORGLOEIINSTALLATIE		
42	De werking van de elektronisch gestuurde voorgloeiinstallatie kunnen bespreken.	EDV 	U			
		Cfr. TV Autotechniek – Motoren.
De snelgloeiinstallatie bespreken a.d.h.v. didactische panelen.

	TA.BE	
COMFORTELEKTRONICA		
43	Het begrip comfortelektronica kunnen omschrijven.	EDV 	B			
44	Per comfortvoorziening de belangrijkste componenten kunnen omschrijven.	EDV 	U			
	Bepalingen
Componenten
Aansluitingen	Audio, zetelverwarming, spiegelontdooiing, navigatie.
Hier kan best vakoverschrijdende samengewerkt worden met de leerkracht Technische tekenen.	TA.BE	
ANTIDIEFSTALSYSTEMEN		
45	De belangrijkste componenten kunnen omschrijven.	EDV 	U			
	Antidiefstalsystemen:
-	alarmsystemen
-	transponder	Nieuwe evoluties behandelen b.v. satelietnavigatie.	TA.BE	
DATACOMMUNICATIE		
46	Noodzaak en principe van multiplexsystemen kunnen omschrijven.	EDV 	B 			
	Multiplexsystemen		TA.BE	
47	Een datacommunicatiesysteem kunnen bespreken.	EDV 	B			
	Eigenschappen
Opbouw
Soorten bussystemen:
-	veiligheid
-	motorsturing
-	audio
-	…
Onderlinge communicatie	Voorbeeld CAN-BUS-systeem
OBD-diagnosesystemen.	ICT
TA.BE	

PV PRAKTIJK AUTOTECHNIEK	
8u

Bovenstaande uren slaan op de totaliteit van het aantal uren Praktijk (8u in het 1ste lj. En 6u in het 2de lj.) en Stage (2u in het 2de lj.) d.w.z. de doelstellingen worden bereikt tijdens het geheel van Praktijk en Stage d.i. 8u.

PV PRAKTIJK AUTOTECHNIEK
Motoren
Rollend gedeelte
Elektriciteit

Algemene vakdoelstellingen

•	Stukken kunnen demonteren en monteren.
•	Testapparatuur kunnen gebruiken.
•	Herstellingen, afstellingen en controles kunnen uitvoeren.
•	Onderhoudsbeurten kunnen uitvoeren.
•	Een revisie kunnen uitvoeren.
•	Gebruik kunnen maken van de informatie van de constructeurs.

Daarnaast zal hij/zij ook een attitudes verworven hebben, zoals:
•	kritisch ingesteld zijn;
•	luistervaardig zijn;
•	plichtbewust zijn;
•	verantwoordelijkheidszin hebben;
•	zin voor initiatief hebben;
•	zin voor samenwerking hebben;
•	creativiteit aan de dag leggen;
•	logisch, rationeel, analytisch en synthetisch denken;
•	kwaliteitsbewust zijn;
•	veilig milieubewust werken.

Algemene methodologische wenken

Er wordt naar gestreefd om de praktijkoefeningen af te stellen op de technische vakken, dit wil zeggen dat TV/PV parallel moeten lopen of dat er steeds overleg moet zijn tussen leraren TV en PVbinnen de vakwerkgroep.

De opbouw van een opdracht is zodanig dat er sterke overeenkomsten zijn met reële problemen.

De evaluatie gebeurt ook op deze basis d.w.z. dat werkritme, inzicht in het probleem, nauwkeurigheid en verslaggeving moeten gecontroleerd worden.

De leraar zal ook steeds controleren of alle handelingen die nodig zijn bij het uitvoeren van een oefening wel degelijk uitgevoerd werden.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
MOTOREN		
Motoren		
1	Een motor kunnen demonteren en monteren en de onderdelen herkennen.	EDV 	B			
	Monteren en demonteren van het motorblok	Aandacht voor demonstratie, constructiegegevens en de juiste gereedschappen.
		
2	De slijtagemeetresultaten kunnen interpreteren en vergelijken met de gegevens van de constructeur.	EDV 	B			
		Viertaktprincipe en arbeidsdiagram, demonteren van een viertaktmotor, visuele controle van de onderdelen, opmeten van alle onderdelen en de slijtagegrens bepalen; monteren van alle onderdelen, metingen op het motorblok, bepalen van het BDP, slagvolume, verbrandingskamer, compressieverhouding.		
3	Onderdelen kunnen demonteren en monteren.	EDV 	B			
	Revisie van de cilinderkop			
4	De motor in bedrijf kunnen stellen.	EDV 	U			
	Montage cilinderkop op motorblok

			
Distributie		
5	De distributie kunnen vervangen en afstellen.	EDV	B			
6	Spansystemen kunnen toepassen.	EDV 	B			
	Afstellen
Vervangen	Gegevens van de fabrikant voor merktekens en werkvolgorde raadplegen.		
Metingen op motor		
7	De meettoestellen correct kunnen gebruiken en de gemeten waarden kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	Conditietest :
-	compressietest
-	lektest	Compressietest, lektest, toerentaltest, vacuumtest, endoscoop, …		
Controle van de smeersystemen		
8	De onderdelen kunnen situeren in de smeerkring.	EDV 	B			
	Onderdelen	Wijzen op oliedrukregelkleppen.		
9	De oliedruk kunnen bepalen en de diagnose kunnen stellen.	EDV 	B			
	Werkdruk

Controle van de koelsystemen		
10	De onderdelen kunnen situeren en de schematische opbouw kunnen evalueren.	EDV 	B			
	Onderdelen	B.v. radiator, expansievat, waterpomp, ventielthermostaat.		
11	Een diagnose kunnen stellen op basis van een stroomschema.	EDV 	B			
	Diagnose			
12	De thermostaattest, de radiatortest, de radiatordoptest en de densiteitstest kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Metingen			
13	Koelvloeistof kunnen controleren en bijvullen.	EDV 	B			
	Antivriesgehalte	Controle koelvloeistof, thermocontact, controle op lekken.		
14	Het koelsysteem kunnen ontluchten.	EDV 	B			
15	Het koelsysteem kunnen controleren, herstellen en afstellen.	EDV 	B			
	Koelsysteem
			
Tweetaktmotor		
16	Een tweetaktmotor kunnen demonteren en monteren.	EDV 	U			
	Demonteren en monteren			
Motormanagementsystemen		
17	Onderdelen op de motor kunnen situeren.	EDV 	B			
18	De brandstofpomp en de systeemdruk kunnen uitmeten.	EDV 	B			
19	Aansluitingen en verbindingen kunnen controleren. 	EDV 	B			
20	Sensoren kunnen uitmeten.	EDV 	B			
21	De inspuittijd met een laboscoop kunnen controleren en het scoopbeeld kunnen analyseren.	EDV 	B			
22	Een eenvoudige storing in het systeem kunnen opsporen.	EDV 	B			
23	Foutcodes kunnen uitlezen en interpreteren.	EDV 	B			
24	Het stationairtoerental kunnen controleren.	EDV 
	B			
	Singlepoint
Multipoint			
Andere benzine-inspuitsystemen		
25	Metingen kunnen uitvoeren en analyseren van het brandstof- en luchttoevoercircuit en elektrische aansluitingen.	EDV 	U			
	Controlemetingen	K – KE – jetronic
LE-/LH, motronic.		
Uitlaatgastechnieken		
26	De viergasanalyser kunnen bedienen en aansluiten.	EDV 	B			
	Metingen op uitlaatgas	Uitlaatgaswaarde in grafiek aantonen en vergelijken met de mengverhouding en lambdawaarde. 		
27	Meetresultaten kunnen analyseren.	EDV 	B			
	Analyse van het uitlaatgas			
28	De lambdasonde kunnen uitmeten.	EDV 	B			
	Lambdawaarde

			
29	De staat van de katalysator kunnen beoordelen.	EDV 	B			
	Katalysator			
30	Storingen aan de hand van metingen kunnen beoordelen.	EDV 	B			
	Storingsdiagnose	Storingen aan de motor simuleren en analyse van de uitlaatgassen bespreken.		
Diesel		
31	Alle onderdelen van de brandstofomloop op de motor kunnen terugvinden.	EDV 	B			
32	Kunnen in- en uitbouwen en uittesten.	EDV 	B			
33	Filters kunnen vervangen.	EDV 	B			
34	Verwarmingselementen in filters kunnen controleren.	EDV 	B			
35	Het brandstofsysteem kunnen ontluchten.	EDV 	B			
36	Storingen in een brandstofsysteem kunnen opsporen.	EDV 	B			
	Brandstofomloop	Onderdelen en hun opstelling in een blokschema en op de wagen aantonen.
De gevaren van water in de brandstof beklemtonen.
Het nut van een verwarmde filter verduidelijken.
Storingen simuleren.		
Verstuivers		
37	Een verstuiver kunnen uit- en inbouwen.	EDV 	B			
	Algemeen			
38	Het verstuiverbeeld van een tap- en gatverstuiver kunnen beoordelen.	EDV 	B			
	Tap-, gat- en meergatverstuivers	Werkvolgorde en aantrekmomenten van de constructeur raadplegen.		
39	Een verstuivertester kunnen bedienen.	EDV 	B			
	Afstellingen	Verstuiving bij directe en indirecte inspuiting bespreken.		
40	Verstuivers kunnen testen en afstellen.	EDV 	B			
	Testen
	Het belang van testvloeistof beklemtonen.		
Drukingespoten dieselsystemen		
41	Soorten pompen herkennen op de motor.	EDV 	B			
	Soorten 	Het blokschema vanuit de theorie laten opstellen.
		
42	De opstelling van de pompen herkennen op de motor.  	EDV 	B			
	Opstelling	Het blokschema vanuit de theorie laten opstellen.		
43	De pomp kunnen uit- en inbouwen en de distributieafstelling kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Roterende pompen	EP/VE Bosch-pomp
CAV/DPC pomp – lijnpomp Bosch		
44	Het inspuitbegin statisch en dynamisch kunnen controleren.	EDV 	B			
	Controle			
45	Storingen kunnen oplossen en een diagnose kunnen stellen.	EDV 	B			
	Diagnose	Afstelgegevens en werkvolgorde van de constructeur laten opzoeken.
Eventueel storingen simuleren.
Oefeningen op verschillende motoren laten uitvoeren en de werkvolgorde van de constructeur raadplegen.		
Elektronisch gestuurde inspuitsystemen		
46	Soorten pompen herkennen op de motor.	EDV 	B			
47	De opstelling van de pomp herkennen op de motor.	EDV 	B			
48	De pomp kunnen uit- en inbouwen en de distributieafstelling kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
49	Het inspuitbegin kunnen controleren.	EDV 	B			
50	Een diagnose kunnen stellen en storingen kunnen oplossen.	EDV 	B			
51	Foutcodes kunnen aflezen en interpreteren.	EDV 	B			
52	Sensoren kunnen uitmeten.	EDV 	B			
	Elektronisch gestuurde roterende dieselpomp	Gebruik van een laboscoop.		
Turbo-oplading		
53	Compressoren kunnen uit- en inbouwen.	EDV 	U			
54	Metingen kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Turbocompressor	De opstelling van de compressor in een schema aantonen.		
55	De interkoeling kunnen uit- en inbouwen.	EDV 	U			
	Interkoeling

	Het nadeel van opgewarmde inlaatlucht verduidelijken.		
Uitlaatgassen		
56	De roettester kunnen bedienen en aansluiten.	EDV 	B			
	Metingen
			
57	Meetresultaten kunnen analyseren.	EDV 	B			
	Analyse			
58	UGR (EGR) kunnen uittesten.	EDV 	B			
	UGR (EGR)	UGR (EGR) uittesten en eventueel storingen aan de motor simuleren en de analyse van de uitlaatgassen bespreken. 		
Dieseltestbank		
59	Basisafstellingen van een inspuitpomp op een testbank kunnen uitvoeren.	EDV 	U			
60	Opbrengst en toerentallen kunnen meten en afstellen op de testbank.	EDV 	U			
	Afstelling van inspuitpompen	Testen en afstellingen demonstreren.
Bezoek brengen aan gespecialiseerde bedrijven.
De juiste gereedschappen en afstelgegevens gebruiken.

Airconditioning		
61	De elementen in de wagen kunnen aanduiden.	EDV 	B			
62	De werking kunnen controleren.	EDV 	B			
63	Een systeem kunnen ledigen en vullen.	EDV 	B			
64	Controle op lekken kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Airconditioning			

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
ROLLEND GEDEELTE		
Koppeling		
65	De koppeling op de juiste wijze kunnen demonteren, monteren en beoordelen.	EDV 	B			
	Demonteren en monteren van een ingebouwde koppeling	Foutendiagnostiek.
Demonstraties.
Juiste montage: belang van het centreren aantonen.	
	
66	De bediening kunnen afstellen of ontluchten.	EDV 	B			
	Koppelingsbediening	Koppelingen op verschillende wagens afstellen.		
67	Speciale koppelingen kunnen in- en uitbouwen.	EDV  	U			
	Varianten

	B.v. twee massa’s vlieggewicht.		
Versnellingsbak – gangwissel		
68	De versnellingsbak kunnen demonteren en monteren.	EDV 	B			
	Versnellingsbak met enkele en dubbele overbrenging	Uitvoeren met gegevens en werkvolgorde van de constructeur.		
69	Versnellingen kunnen aantonen en overbrengingen kunnen berekenen.	EDV 	B			
	Overbrengingen

	Schakelweg kunnen specifiëren.
Enkele overbrenging: 2 assen.
In coördinatie met TV-vakken.	
	
70	Defecte lagers, tandwielen en synchro’s kunnen opzoeken en vervangen.	EDV 	B			
	Synchronisate	Dubbele overbrenging : 3 assen
Synchro’s beoordelen.		
71	De grendel- en schakelinrichting kunnen afstellen.	EDV 	B			
	Schakelinrichtingen	Beveiligingen aantonen.		
Differentieel		
72	Het differentieel kunnen demonteren en monteren.	EDV 	B			
	Demonteren en monteren	Uitvoeren met gegevens en werkvolgorde van de fabrikant.		
73	Opstelling en werking kunnen aantonen.	EDV 	B			
	Opstelling en werking	Demonstratieopstelling		
74	De basisafstelling kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Basisafstelling
			
Aandrijfassen		
75	Aandrijfassen kunnen in- en uitbouwen, demonteren en monteren.	EDV 	B			
	Cardanassen	Het belang van het in balans draaien aantonen.
Stofhoezen laten vervangen.		
76	Steekassen kunnen in- en uitbouwen en controleren.	EDV 	U			
	Steekassen
	O.a. cardankruiskoppeling, homokinetische koppeling, steekassen.		
77	Het wiel kunnen vervangen.	EDV  	B			
	Wiel vervangen	Het belang van aanhaalmomenten benadrukken.		
Remmen		
78	Trommelsystemen kunnen demonteren, monteren, vervangen, afstellen en beoordelen.	EDV 	B			
	Trommelremmen	Gebruik van de juiste gereedschappen.
Wet op asbestverwerking toelichten.
De gevolgen van onjuiste werkzaamheden aan remmen beklemtonen.
Verschillende automatische regelsystemen bespreken.
De verschillende soorten behandelen.

79	Remblokken en –schijven kunnen vervangen.	EDV 	B			
	Schijfremmen			
80	Remzadels kunnen reviseren.	EDV 	U			
	Remzadels	Vaste en zwevende remzadels (enkel- en dubbelwerkende).	
	
81	Een parkeerremkabel kunnen vervangen en afstellen.	EDV 	B			
	Parkeerrem		
	
82	De hoofdremcilinder kunnen in- en uitbouwen.	EDV 	B			
	Hoofdremcilinder	Uitvoeren met gegevens en werkvolgorde van de fabrikant.		
83	De rembekrachtiger kunnen testen.	EDV 	B			
84	De rembekrachtiger kunnen in- en uitbouwen.	EDV 	U			
	Rembekrachtiger	Constructiegegevens raadplegen en volgen.		
85	Werking en bediening kunnen controleren en afstellen.	EDV 	B			
	Controle en afstellingen			
86	De remdrukbegrenzer kunnen vervangen en afstellen.	EDV 	U			
	Remdrukbegrenzer – regelaar			
87	Een remsysteem kunnen ontluchten.	EDV 	B			
	Ontluchten	Eenvoudig en met een druktoestel het remsysteem ontluchten.		
88	Een remcontrole kunnen uitvoeren en een diagnose kunnen stellen.	EDV 	B			
	Remcontrole – diagnose	Controle uitvoeren met remmentestbank		
ABS		
89	ABS-onderdelen en hun opstelling kunnen terugvinden op de wagen.	EDV 	B			
	ABS-onderdelen – opstelling	Aantonen op didactisch paneel.		
90	Het antiblokkeersysteem kunnen ontluchten.	EDV 	B			
	Ontluchten	Wijzen op de moeilijkheden bij het ontluchten.		
91	Een diagnose kunnen stellen op basis van scoopbeelden en foutcodes.	EDV 	B			
	Storingen
Diagnose	Verwijzen  naar ASR.
Sensoren laten uitmeten met scoop.
Demonstraties door producenten, dealers.	
ICT	
92	Een hydraulische eenheid kunnen uit- en inbouwen.	EDV 	U			
	Demonteren – monteren
			
Banden en velgen		
93	Steunpunten voor de krik kunnen aanduiden.	EDV 	B			
	Uit- en inbouw van een wiel	Veiligheid.
Gebruik van momentsleutel.		
94	Banden kunnen demonteren en monteren op de velg.	EDV 	B			
		Eenvoudig en met toestel.
Belang van de bandendruk benadrukken.		
95	Maten en aanduidingen kunnen terugvinden op banden.	EDV 	B			
	Maten en aanduidingen	Aandacht schenken aan de maximum-afmetingen van banden en velgen (wettelijke normen).		
96	Het slijtagebeeld kunnen beoordelen.	EDV 	B			
	Slijtagebeeld	Verschillende banden beoordelen.		
97	Banden kunnen uitbalanceren.	EDV 	B			
	Uitbalanceren
	Aandacht besteden aan maximale maten.		
Vering en ophanging		
98	De vering volgens een aangegeven werkmethode kunnen controleren.	EDV 	B			
	Diagnose			
99	De visuele controle en het onderhoud kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Revisie	De veiligheidsvoorschriften toepassen.		
100	De veerpoten kunnen in- en uitbouwen en reviseren.	EDV 	B			
	Veerpoten	Hydro- en/of pneumatische actieve veersystemen toelichten.		
101	De schokdempers kunnen uit- en inbouwen.	EDV 	B			
	Schokdempers

102	Controle en diagnose kunnen uitvoeren bij automatische hoogteregelingen.	EDV 	U			
	Controle en diagnose			
Stuurinrichting en stuurgeometrie		
103	De verschillende elementen van de stuurinrichting kunnen in- en uitbouwen.	EDV 	B			
104	Een stuurhuis kunnen in- en uitbouwen naar de richtlijnen en de afstelgegevens van de fabrikant.	EDV 	B			
105	De basisafmetingen van een auto kunnen opmeten.	EDV 	B			
106	De wiel- en fuseestanden kunnen opmeten en afstellen op verschillende voertuigen.	EDV 	B			
	Stuurinrichting	Het gebruik van een uitlijncomputer is aanbevolen..
B.v. wielbasis, spoorbreedte, wagenhoogte, totale lengte.	ICT	
Actieve veiligheidssystemen		
107	De systemen kunnen controleren op concrete werking.	EDV	B			
108	Foutcodes kunnen interpreteren.	EDV 	B			
	Airbags
Gordelspanners	Veiligheidsvoorschriften bij montage en demontage bespreken om ongewenste werking te voorkomen.
Foutencodes worden uitgelezen met uitleesapparatuur.	ICT	

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
ELEKTRICITEIT		
Elektrische schakelingen		
109	Verschillende schakelaars en verbruikers volgens een schema kunnen aansluiten.	EDV 	B			
	Basisschakelingen: autoverlichting	Enkelvoudige schakelaars.		
110	Een volt-, ampère- en ohmmeter kunnen gebruiken.	EDV 	B			
	Metingen	Foutendiagnose.		
111	Elektrische componenten kunnen schakelen aan de hand van een schema.	EDV 	B			
	Schakelaars van elektrische bouwstenen.	Schakelingen worden gemaakt in functie van de autoverlichting op een didactisch bord en op het voertuig.		
112	Lichten kunnen afstellen.	EDV 	B			
	Lichten regelen			
113	Accessoires kunnen plaatsen.	EDV 	B			
	Bijplaatsen van elektrische accessoires

	Mistlichten, verstralers, aanhangverlichting, …		
Elektrische installatie en schema’s		
114	De elektrische bedrading kunnen opzoeken en uitmeten.	EDV 	B			
	Elektrische bedrading	Oefening op een voertuig.
Testlamp en multimeter gebruiken.
Controle/metingen, spanningsval en –verlies, kortsluiting.		
115	Elektrische componenten kunnen uitmeten en/of testen.	EDV 	B			
116	De elektrische installatie kunnen aansluiten.	EDV 	B			
	Elektrische componenten 			
Batterij		
117	De batterijlader kunnen gebruiken en correct kunnen aansluiten.	EDV 	B			
	Onderhoud	Veiligheidsnormen in acht nemen.		
118	Een celtest kunnen uitvoeren met een zuurweger en een celtester, belast en onbelast, om de toestand van een batterij te beoordelen.	EDV 	B			
	Laden
Testen
			
Alternator		
119	Het laadcircuit kunnen testen.	EDV 	B			
	Testen			
120	Een diagnose kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Diagnose	Diodetest, rotortest, statortest.		
121	Metingen op de testbank kunnen uitvoeren.	EDV 	U			
	Metingen			
Startmotor		
122	Het startsysteem kunnen testen.	EDV  	B			
	Metingen	Schakelaars, koppelingen.		
123	Diagnose kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Diagnose	Relais, anker, veldwikkelingen en ankerriem.		
124	Metingen op de testbank kunnen uitvoeren.	EDV 	U			
	Metingen			
Ontstekingssystemen		
125	Een ontstekingskring kunnen opbouwen.	EDV 	U			
126	Onderdelen kunnen controleren en het systeem kunnen afstellen.	EDV 	U			
	Batterijontsteking:
-	ontstekingskring opbouwen
-	controle en afstelling	Gebruik maken van b.v. contacthoekmeter, stroboscooplamp, …		
Elektronische ontstekingen		
127	Een ontstekingssysteem kunnen opbouwen.	EDV 	B			
128	Componenten kunnen controleren op de correcte werking.	EDV 	B			
129	Een diagnose kunnen stellen en storingen kunnen verhelpen.	EDV 	B			
	Soorten ontstekingssystemen
Storingen bij ontstekingssystemen

	B.v. Hallgestuurde, volelektronische, DIS-bobine, inductiegever.		
Basiselektronica		
130	Elektronische basisschakelingen kunnen maken.	EDV 	B			
	Basisschakelingen	Weerstanden serie/parallel schakelen op didactische elektronische bouwdozen.
Condensator
Halfgeleiders.	ICT	
131	Metingen op een gemaakte schakeling kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Componenten
Meetinstrumenten:
-	universele meter
-	laboscoop	PTC/NTC elementen (stroomcurve).
Gebruik van sensoren verduidelijken.
Gevaar van het meten met testlamp en multimeter aantonen.
Condensator en voorschakelweerstand in de ontsteking als voorbeeld nemen.
Oefeningen met gelijkrichters en diodes, b.v. gelijkrichting.
Halfgeleiders in diverse schakelingen inbouwen.
		
Voorgloeiinstallatie		
132	Een schema kunnen lezen en de onderdelen kunnen terugvinden op de motor.	EDV 	B			
133	Elektrische schakelingen kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
134	De voorgloeiinstallatie kunnen testen in de wagen.	EDV 	B			
135	Het voorgloeisysteem kunnen uitmeten en controleren.	EDV 	B			
136	Storingen kunnen oplossen.	EDV 	B			
		Werking en metingen in een elektrisch schema uitleggen.
Het verschil tussen systemen voor directe en indirecte inspuiting aantonen. 
Oefening uitvoeren in gemonteerde en gedemonteerde toestand.
Werken met V-A-meter/multimeter.
Goed en slecht werkende installatie demonstreren in de praktijk.		
Comfortelektronica		
137	Verschillende componenten kunnen plaatsen, aansluiten en uittesten.	EDV 	U			
	Comfortschakelingen
Audioinstallatie	Centrale deurvergrendeling, spiegelstand, zetelverwarming.
CAN-BUS systeem.		
Anti-diefstalsysteem		
138	Een antidiefstalsysteem kunnen plaatsen.	EDV 	U			
139	Een antidiefstalsysteem kunnen testen op de correcte werking.	EDV 	B			
	Handleiding – schema
Bedrading
Toestellen – sensoren
			
Datacommunicatie		
140	Een diagnose kunnen opstellen op basis van foutcodes.	EDV 	B			
	Fout opzoeken	OBD-diagnosesystemen.
Eventueel simulatie van fouten.	ICT	
141	Het storingsgeheugen kunnen wissen.	EDV 	B			
	Geheugen wissen		ICT	

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
ALGEMEEN		
142	Onderhoudsschema’s kunnen toepassen.	EDV 	B			
	Onderhoud:
-	schema van fabrikant
	Winter- zomeronderhoud.
Klein en groot onderhoud.
Vloeistofpeil en andere kunnen controleren.		
143	Een checklist kunnen gebruiken.	EDV 	B			
144	Het nazicht voor de technische controle kunnen uitvoeren.	EDV 	B			
	Nazicht technische controle	Checklist voor controlepunten gebruiken.
Bezoek aan technische controle.		

… (in te vullen door de school) STAGE  Autotechniek:
0u in het eerste leerjaar
2u in het tweede leerjaar

Op de wekelijkse lessentabel van de school wordt een leerlingenstage aangeduid door een vakbenaming voorafgegaan door het woord Stage.  De school vult zelf de stagetoewijzing in: AV, TV, PV of KV.  

Het is noodzakelijk regelmatig de schoolopleiding van leerlingen bij te sturen dank zij de betrokkenheid van de bedrijfswereld.
Naast de leerlingenstage is, in het perspectief van een voortdurende afstemming van de schoolopleiding op de arbeidswereld, het voorzien van een ‘leerkrachtenstage’ aangewezen.

De tewerkstellingskansen verhogen, onder meer door:
•	inzicht te krijgen in de structuur, de werking van de sector;
•	kennis te maken met het werkmilieu, de sfeer en het werkritme;
•	nieuwe werkmethodes aan te leren en te leren werken met specifieke apparatuur die in de school niet voorhanden is;
•	zich passend te gedragen in het werkmilieu (taal, houding, kleding);
•	een verantwoordelijk gedrag te ontwikkelen en samen te werken binnen een nieuwe groep en omgeving;
•	kritiek te leren aanvaarden en positief te verwerken;
•	contacten te leggen en te onderhouden;
•	zelfstandigheid te verwerven bij het uitvoeren van opdrachten.

Activiteitenlijst

Daar de activiteitenlijst sterk afhankelijk kan zijn van het soort bedrijf en van de competenties van de leerlingen, is het noodzakelijk dat de volgende doelstellingen en attitudes aan bod komen.  De specifieke doelstellingen kunnen verder aangevuld worden met vaardigheden en doelstellingen uit PV Praktijk Autotechniek.

Specifieke doelstellingen op de stage

•	Contacten kunnen leggen, communiceren en afspraken kunnen maken.
•	Een wagen kunnen identificeren met het oog op onderhoudswerkzaamheden.
•	Met de bedrijfscultuur en –organisatie van een garage kennismaken.
•	Met werkgevers en werknemers kunnen samenwerken.
•	Zich in een methodisch en procesmatige werking van een bedrijf kunnen inpassen.
•	De verworven competenties in een reële arbeidssituatie kunnen toepassen.
•	Kennis maken met zoveel mogelijk facetten van het beroep om zich gemakkelijk aan te passen in de opdrachten in de sector.
•	Eigen mogelijkheden en beperkingen kunnen onderkennen.
•	Methodisch en procesmatig kunnen handelen.
•	Zin voor organisatie, efficiëntie, trends en kwaliteit ontwikkelen.
•	Contactbereidheid en zin voor samenwerking ontwikkelen.
•	In staat zijn informatie te verzamelen, te verwerken en te verstrekken.
•	De noodzaak van de kennis van basisveiligheid op de bedrijfsvloer kunnen ervaren.
•	De wijze waarop in een bedrijfscontext aspecten van preventie en welzijn worden behartigd en richtlijnen worden verstrekt kunnen ervaren en deze richtlijnen kunnen naleven.
•	Ergonomisch werken.
•	Kunnen omgaan met stress.
•	In opdracht kunnen werken
•	Een werkplanning kunnen uitvoeren.

Attitudelijst

De attitudelijst is de opsomming van de eigenschappen die de leerling-stagiair dient te verwerven om op een volwaardige manier te kunnen functioneren als werknemer en als teamlid.

Persoonlijke attitudes

Persoonlijke verzorging
Zelfdiscipline
Sociaal gedrag
Milieubewustzijn
Brede interesse
Leergierigheid
Initiatief
Assertiviteit
Inzet en doorzetting
…

Arbeidsattitudes

Resultaatgerichtheid
Kwaliteitszorg
Respect voor regels
Klantgerichtheid
Werkmethodiek
Kostenbewustzijn
Zin voor veiligheid
Zin voor teamgeest

ALGEMENE ORGANISATORISCHE ASPECTEN EN DIDACTISCHE WENKEN

Voorwaarden tot organisatie

De organisatie van de stage gebeurt conform de omzendbrief: SO/2002/09 betreffende leerlingenstages in het voltijds secundair onderwijs.

Voorbereiding

Type stage
De stageperiode kan als een blokstage of als alternerende stage ingericht worden.

Keuze stageplaats
•	De mogelijkheden die de stageplaats kan bieden, moeten in overeenstemming zijn met de stagedoelstellingen.
•	De leerlingen moeten de kans krijgen om in contact te komen met diverse stageplaatsen, waardoor de mogelijkheid geboden wordt om zich te oriënteren naar een bepaald werkveld.
•	Diverse stage-activiteiten worden vastgelegd door de stagebegeleider en de stagementor in onderlinge afspraak met de andere leerkrachten i.v.m.:
o	de aard van de stageplaats naargelang de bekwaamheid van de leerling;
o	de specifieke stagedoelen;
o	de leer- en werkopdrachten nodig om de doelstellingen te realiseren;
o	de evaluatie;
o	de toepassing van de vigerende veiligheidsreglementering.
•	Er moet gestreefd worden naar het geleidelijk opvoeren van de moeilijkheidsgraad van de stage-activiteiten en naar de diversiteit ervan, zodat alle aspecten van de opleiding aan bod komen. Een aldus opgemaakte lijst van stage-activiteiten dient aan de stage-overeenkomst te worden gehecht.

Voorbereiden van de leerlingen op de stage
(zie ook A.R.A.B. art.28, opgenomen in de Welzijnswet)
•	Door de school worden voor elke stagiair in het individueel stagedossier de vereiste documenten gebundeld.
•	Bezoek aan de stageplaats en duidelijke afspraken met de stagegever of de stagementor, waar de stagiair actief bij betrokken is, is zeer belangrijk in de stagevoorbereiding.
Deze afspraken betreffen:
	de contactpersoon op de stageplaats; de stagementor;
	de werkuren;
	de verplaatsing;
	het zich melden bij aankomst / vertrek; melden van afwezigheid;
	speciale eisen in verband met kleding, schoeisel, kapsel, …;
	algemene regels in verband met hygiëne, milieu en orde;
	het verblijf tijdens de pauze.
De stagebegeleider kan de stagiair een formulier bezorgen waarop deze afspraken kunnen worden genoteerd.

•	Leerlingenactiviteitenlijsten en attitudelijst:

De stageactiviteitenlijst concretiseert een aantal leerinhouden en leerplandoelstellingen op het vlak van kennis en vaardigheden.
Bijgevolg zal de stageactiviteitenlijst verschillend zijn naargelang de studierichting, het leerjaar en de specifieke mogelijkheden die een welbepaalde stageplaats biedt. Het is ook mogelijk om deze lijst aan te passen aan de capaciteiten van de leerling-stagiair.

Het is noodzakelijk dat de stageactiviteitenlijst in samenspraak wordt opgemaakt. De stagebegeleider kent immers de doelstellingen  van het leerplan en de mogelijkheden van de leerling-stagiair, terwijl de stagementor op de hoogte is van de vormingsmogelijkheden van de reële arbeidspost. Met deze gegevens kunnen ze samen een meest optimale lijst opstellen. Een aldus opgemaakte lijst van stageactiviteiten dient aan de stageovereenkomst te worden gehecht. Raadpleeg SO/2002/09.

De attitudelijst concretiseert een deel van de leerplandoelstellingen op het vlak van persoonlijke en arbeidsattituden.

De lijst van stageactiviteiten en de attitudelijst worden het best opgemaakt door de stagebegeleider in samenspraak met de stagementor met de bedoeling een optimaal leerproces bij de leerling-stagiair te bereiken. Voornoemde lijsten zijn de basis voor een correcte evaluatie van de prestaties van de leerling-stagiair. Daarnaast geven ze de leerling-stagiair duidelijke informatie en kunnen ze hem helpen na te denken over zijn eigen prestaties, bij zelfevaluatie.

Stagebegeleiding

•	De stage kan opgesplitst worden over verschillende leerkrachten die de begeleiding op zich nemen.

•	Geregelde stagebezoeken laten de stagebegeleider toe de vorderingen van de stagiair op te volgen, mee te werken en eventueel nieuwe afspraken te maken met de stagementor en de stagiair, zowel op het vlak van deskundigheid als op sociaal vlak.

•	De directe werkbegeleiding wordt vooral uitgevoerd door de stagementor.

•	Zoals uitdrukkelijk vermeld wordt in het stagereglement houdt de stagiair een stageschrift bij. Dit stageschrift moet gebruikt worden als communicatiemiddel tussen de betrokken partijen, in functie van de begeleiding, waardoor het voor de stagiair een vormend instrument wordt. In dit stageschrift wordt niet enkel een verslag gegeven van de stage-activiteiten (stagedag, datum, gepresteerde uren en activiteiten), maar wordt de stagiair ertoe aangezet een beoordeling te maken die aangeeft in welke mate de opdrachten vlot worden uitgevoerd of nog verdere oefening en begeleiding vragen. Tevens kan er gevraagd worden naar het geven van een beoordeling over zichzelf. Het is aangewezen om hiertoe een invulformulier te voorzien.

De stage-evaluatie

•	Evaluatiedossiers moeten worden gebruikt als begeleidingsinstrumenten. Ze dienen gericht te zijn op het realiseren van een permanente geïntegreerde evaluatie van de vorderingen van de stagiair. Indien men als richtsnoer vaste beoordelingscriteria hanteert dienen alle bij de stage betrokken partijen op de hoogte te zijn van deze zo concreet mogelijk omschreven items. Voor de inhoudelijke invulling ervan moeten telkens de stagedoelen geraadpleegd worden.
	Het evaluatiedossier moet de stagiair voldoende oriënteren en opleiden naar het tewerkstellingsdomein.

•	De tussentijdse evaluatiefiche moet ruimte bieden om naast het waardeoordeel suggesties te geven ter bevestiging en verbetering van het leren. Het invullen gebeurt liefst door stagementoren en stagebegeleider samen, in aanwezigheid van de stagiair.
	Het is immers noodzakelijk dat de leerling tijdig deze terugkoppelingsinformatie ontvangt.

•	Het waardeoordeel over het bereikte verwerkings- en beheersingsniveau van de stagiair op het einde van de stageperiode moet gebaseerd zijn op de bevindingen van stagementor en stagebegeleider en op mondelinge/schriftelijke evaluatie van de voorbije stageperiode door de stagiair.

•	Het stageschrift geeft een globaal beeld van het stagegebeuren. Het laat evaluatie toe van het bevattingsvermogen van de stagiair, van zijn zelfvormingsvorderingen en van zijn stage-instelling, onder meer via de geformuleerde appreciatie over de stage. Het stageschrift is dus tevens een evaluatie-instrument.
		Opmerking:
	De stagegegevens mogen geen elementen bevatten die de belangen van de stagegever zouden kunnen schaden. De stagiair moet gewezen worden op het beroepsgeheim dat niet geschonden mag worden. Daarom worden alle documenten en verslagen in verband met de stage in de school bewaard.

•	Het verzamelen van relevante informatie als middel tot bijsturing van het onderwijs- en begeleidingsproces kan onder meer gebeuren:
o	via stagebespreking tussen de bij de stage betrokken partijen
o	via de schriftelijke neerslag van de stage-ervaringen van de stagiair.
	Uit deze gedachtewisseling en schriftelijke gegevens kunnen suggesties groeien inzake wijzigingen die aan de organisaties en uitvoering van de stage zouden moeten worden aangebracht ten bate van het leren van de stagiair.

DE STAGE ALS ONDERDEEL VAN DE GEÏNTEGREERDE PROEF

De leerlingenstage – een integrerende werkvorm bij uitstek – kan ook onderdeel uitmaken van de geïntegreerde proef. De beoordeling van de leerling voor zijn geïntegreerde proef gebeurt door hetzelfde lerarenteam, aangevuld met externe deskundigen die niet tot de onderwijsinstelling behoren. Deze deskundigen worden door de inrichtende macht of de afgevaardigde aangeduid in de loop van het schooljaar. Hun aantal mag niet hoger zijn dan het aantal betrokken leraars.

In aansluiting op de visie op de geïntegreerde proef, dient de evaluatie van de stage in overweging genomen te worden bij de deliberatie over het al dan niet slagen voor de geïntegreerde proef.

7	Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT)

7.1	Instructie, differentiatie en remediëring met behulp van ICT

ICT kan het lesgeven ondersteunen. ICT biedt immers de mogelijkheid om bepaalde leerinhouden op verschillende manieren voor te stellen en aan te brengen via tekst, geluid, stilstaand en bewegend beeld.

Bepaalde programma’s verhogen het inzicht d.m.v. visualisatie, simulatie, door schema’s op te bouwen, iets wat zonder computer maar in beperkte mate mogelijk is.

Sommige softwareprogramma’s zijn interactief zodat een meer geïndividualiseerd leerproces kan worden doorlopen. De leerling kan dan op eigen tempo werken en eventueel een eigen parcours kiezen. Een aantal programma’s oefenen vaardigheden en oplossingsstrategieën of zijn geschikt om individueel of in groep te differentiëren en te remediëren.
Via tests kan worden nagegaan in hoeverre kennis en vaardigheden verworven zijn. Dit heeft zeker voordelen als het programma een goede feedback aan de leerling geeft en toelaat op verschillende niveaus te werken.

7.2	Informatie verwerven en verwerken met ICT 

Bij dit belangrijke deelaspect van ‘leren leren’ kan ICT een uitgelezen rol spelen. Er bestaan heel wat cd-roms die allerlei informatie interactief aanbieden. De informatie wordt hier op een andere manier aangeboden dan met een ‘lineaire’ informatiebron. Via de talrijke ‘links’ bouwt de leerling een individueel parcours op en komt zo tot zijn eigen ‘hypertekst’. Er zijn dus andere ‘leesstrategieën’ nodig dan bij een lineaire tekst. Om leerlingen hierbij te ondersteunen zijn gerichte zoekopdrachten en verwerkingstaken noodzakelijk (informatie ordenen, schema’s aanvullen, informatie vergelijken, verbanden leggen, woordbetekenissen afleiden, ...).

Ook het internet is een onuitputtelijke bron van informatie. Om zich een weg te banen door het grote aanbod is een kritische ingesteldheid noodzakelijk. Deze houding moet aangeleerd worden. Als leerlingen binnen of buiten de klas informatie op het web zoeken, moeten ze over een aantal beoordelingscriteria voor ‘tekstmateriaal’ beschikken. 

Sommige opdrachten kunnen de leerlingen van ‘huiswerksites’ plukken. Opgaven zullen met deze nieuwe realiteit moeten rekening houden, willen ze zinvol blijven: bronvermelding eisen, meer vergelijkende opdrachten, meer persoonlijke en kritische verwerking.
Aan groepsopdrachten en -eindproducten kunnen kwalitatief hogere eisen worden gesteld qua vormgeving en presentatie. Aan bepaalde opdrachten kan een mondelinge presentatie gekoppeld worden: ‘powerpoint’ kan hier ondersteunend werken. Samenwerken met de leerkracht (toegepaste) informatica behoort tot de mogelijkheden.

7.3	Communiceren met ICT

Een belangrijke meerwaarde voor ‘leren leren’ is dat ICT de mogelijkheid geeft aan jongeren om met elkaar te communiceren over de leerstof via e-mail of elektronische briefwisseling. 
E-mail laat samenwerken van leerlingen toe. Deze samenwerking kan gebeuren binnen een klas of school, maar ook met leerlingen van andere scholen in binnen- en buitenland. Een gezamenlijk interscolair project opzetten behoort tot de mogelijkheden.

Communicatie tussen leerkracht en leerling(en) is ook mogelijk: de leerkracht kan cursusmateriaal elektronisch beschikbaar stellen, voorbeelden van toets- en examenvragen, jaarplanning, … Leerlingen kunnen verslagen, huistaken e.d. elektronisch naar de leerkracht sturen.

8	Het Gelijke Onderwijskansenbeleid

"Het Gelijke Onderwijskansenbeleid (GOK) voor het gewoon secundair onderwijs wil de leer- en ontwikkelingskansen van kansarme leerlingen bevorderen, uitsluiting, segregatie en discriminatie vermijden en bijdragen tot meer sociale cohesie." (SO/2002/2 van 28/06/2002)
Om aan de doelstellingen van dit decreet te werken krijgen scholen met voldoende doelgroepleerlingen extra-uren leraar om een onderwijspraktijk uit te bouwen die rekening houdt met de taalachtergrond en de diversiteit van iedere leerling.
Het decreet bepaalt dat de uitbouw van een gelijkekansenbeleid in de tweede en derde graad betrekking heeft op minstens één van de volgende vijf thema's: preventie en remediëring van studie- en gedragsproblemen, taalvaardigheidsonderwijs, intercultureel onderwijs, oriëntering bij instroom en uitstroom, leerlingen- en ouderparticipatie, of minstens één van volgende clusters: studie- en gedragsproblemen remediëren, de taalvaardigheid bij leerlingen bevorderen, een optimale studiekeuze waarborgen en het realiseren van een efficiënte studiekeuze-, stage- en schoolloopbaanbegeleiding.
Om deze thema's en/of clusters te realiseren onderneemt de school acties vanuit een analyse van haar beginsituatie. Voor elk van de thema's en/of clusters volgt hierna de visie die deze acties ondersteunt. Het biedt de mogelijkheid om samen met het team een doordacht beleid uit te werken dat alle leerlingen ten goede komt.

8.1	Preventie en remediëring van studie-  en gedragsproblemen 

Werken aan preventie en remediëring begint met het zich vormen van een zo scherp mogelijk beeld van elke leerling. Wil men studie- of gedragssproblemen voorkomen of wegwerken, dan is het van belang dat men een gedifferentieerd beeld heeft van de klasgroep zodat men tijdig zicht heeft op leerlingen die het niet goed maken in de klas. Dat veronderstelt een ‘systeem’ om elk van de leerlingen van nabij te volgen en aan die informatie ook acties te verbinden (hanteren van een evaluatie- en volgsysteem).
Een goede basisaanpak laat al veel verscheidenheid toe in activiteiten van leerlingen. Maar voor sommige leerlingen zijn nog meer specifieke ingrepen nodig om hun ontwikkeling te ondersteunen of studie- en gedragsproblemen aan te pakken.
De vastgestelde tekorten zijn aanleiding tot remediërende maatregelen waardoor de aanpak beter aansluit bij de individuele noden van leerlingen. Het is van belang om problemen te voorkomen en ze tijdig op te sporen en aan te pakken. Preventie is cruciaal. Remediëring werkt aanvullend.

8.2	Taalvaardigheidsonderwijs

Met taalvaardigheid bedoelt men het kunnen luisteren, spreken, lezen en schrijven in een natuurlijke situatie. Het gaat dus niet om kennis van de taal maar om de vaardigheid ervan. Hoe beter de taalvaardigheden, hoe beter de vaardigheden in omgang en zelfredzaamheid. 
De school wordt door leerlingen echter niet altijd ervaren als een natuurlijke omgeving om taal te verwerven. Dikwijls is er een kloof tussen de schoolse en dagelijkse taalvaardigheid. De informatie die in de verschillende vakken op school wordt aangeboden om kennis, vaardigheden en attitudes te ontwikkelen, wordt uitgedrukt in een soort taal die complexer en abstracter is dan de dagelijkse omgangstaal van de leerlingen en kan voor veel leerlingen een hindernis zijn. 

8.3	Intercultureel onderwijs (ICO)

ICO wil leerlingen en leerkrachten actief en effectief leren omgaan met de aanwezige diversiteit zowel in als buiten de school. Intercultureel onderwijs is geen vak apart, geen speciale onderwijsvorm, maar een rode draad doorheen de hele lespraktijk. In principe is elke klas, elke school en elke maatschappij multicultureel. De leerlingen, leerkrachten, ouders en alle andere betrokkenen komen naar school met een rugzakje waarin ervaringen, waarden, kennis, vaardigheden, attitudes en levensstijl geladen zijn.  Intercultureel onderwijs bouwt hierop verder. Het wil een krachtige en veilige leeromgeving creëren die aansluit bij al die verschillende ervaringen. Leren van elkaar, spontane, nieuwe leermomenten en betekenissen opdoen zullen dan ook in een interculturele leeromgeving te vinden zijn.
Hierdoor zullen leerlingen meer aan leren toekomen en wordt hun zelfbeeld positiever benaderd. Vandaar dat intercultureel onderwijs ook ten goede komt aan leerprestaties van leerlingen.

8.4	Orientering bij instroom en uitstroom

Een belangrijk aandachtspunt in modern, hedendaags onderwijs is de zorg voor een verticale samenhang.  Dit wil zeggen dat leerlingen, jongeren en hun ouders begeleid moeten worden in de schoolloopbaan.  Vanuit deze optiek wordt meer en meer geopteerd voor een ontwikkelingsgerichte benadering waarbij de overgangen tussen basis en secundair onderwijs 1ste graad, tussen de verschillende graden in het secundair onderwijs en tussen secundair en hoger onderwijs meer aandacht krijgen. De school kan daarbij doelstellingen en concrete acties uitwerken die flexibele overgangen op deze sleutelmomenten, begeleiding van leerlingen op het vlak van leren leren en zelfsturend leren en ondersteuning van ouders en jongeren in het keuzeproces, voor ogen hebben.

8.5	Leerlingen- en ouderparticipatie

Leerlingenparticipatie biedt de school de mogelijkheid communicatie tussen leerlingen en volwassenen te realiseren. Hierbij is het belangrijk dat leerkrachten de leerlingen als volwaardige partners respecteren. Dit is bovendien een oefening in verantwoord burgerschap.
Als jongeren echt participeren op school wordt het leerproces intenser. Leerlingen die het gevoel hebben dat ze zelf school maken en iets kunnen realiseren tonen meer respect. In die zin betekent participatie ook preventie van probleemgedrag.
Door ouderparticipatie  wordt gestreefd naar een participatieve schoolcultuur, waarin ouders samen met alle betrokkenen in de school invulling geven aan hun rol binnen ontwikkeling en vorming. Samenwerken en zo gezamenlijk kansen creëren voor alle leerlingen is in deze optiek niet weg te denken. Door deze samenwerking verzekeren alle betrokkenen  gezamenlijk de sociale ondersteuning van de leerlingen, zodat deze beter en zelfstandiger kunnen functioneren binnen de school en daarbuiten.

ALGEMEEN BESLUIT

GOK is geen geïsoleerd gegeven. Het leerplan biedt de mogelijkheid om de meeste doelstellingen te realiseren. Zowel met leerplandoelstellingen als met de didactische wenken kunnen linken gelegd worden naar de meeste thema's van de GOK-werking. Deze linken kunnen opgespoord worden via verwijzingen naar de vakoverschrijdende eindtermen en andere werkpunten. De verwijzingen gebeuren als volgt in hoofdstuk 6:
LER: preventie en remediëring, oriëntering bij instroom en uitstroom;
SOC: intercultureel onderwijs, taalvaardigheid, socio-emotionele ontwikkeling;
BUR: leerlingen- en ouderparticipatie; 
ICO: intercultureel onderwijs, taalvaardigheid, socio-emotionele ontwikkeling;
TA.BE: taalbeleid, taalvaardigheid.

9	Taalbeleid

Naast de aandacht voor de vakinhoud is er tijdens alle lessen (AV, TV, PV en KV) ook aandacht voor de taal waarmee de vakinhoud wordt overgebracht en verwerkt: van taalgericht vakonderwijs worden alle leerlingen beter.

Bij taalgericht vakonderwijs luisteren leerlingen niet alleen, ze krijgen ook uiteenlopende tekstsoorten aangeboden: opdrachten, gebruiksaanwijzingen, teksten uit boeken, maar ook uit tijdschriften, van internetsites, mondeling of schriftelijk, geïllustreerd, audiovisueel, … Bovendien voeren de leerlingen taken uit die hen helpen om verbanden te leggen tussen woorden en begrippen. Ze lezen en luisteren niet alleen, maar ze doen ook zoveel mogelijk. Ze komen zelf uitgebreid aan het woord.

9.1	Lessen en lesmateriaal taalgericht maken

In het algemeen kan men stellen dat een didactiek die de leerlingen activeert, aanzet tot taalproductie: gebruik werkvormen die de leerlingen aanzetten tot onderlinge interactie. Allerlei vormen van groepswerk kan je terugvinden in de kolom didactische wenken bij het leerplan. Werk samen met de leerkracht Nederlands i.v.m. de aangeleerde lees- en luisterstrategieën: als leerlingen herkennen dat de aanpak in Nederlands ook vereist wordt bij de andere vakken, zullen deze leerstrategieën voor hen beter renderen.

9.2	Enkele tips

- 	Leg moeilijke woorden en vaktermen uit: geef heldere definities, gebruik non-verbale middelen, geef synoniemen of tegengestelden (of laat ze geven), laat de betekenis van woorden raden (uit de context afleiden), laat informatie in een schema zetten, herhaal samen schooltaal (woorden zoals ‘veronderstel’, …).

- 	Naast vaktaal moet je er ook op letten welke schooltaal de leerlingen moeten verwerven en oefenen: beschrijven, identificeren, classificeren, ordenen, definiëren, oorzaak en gevolg bepalen, een proces volgen en uitvoeren.
	Bijvoorbeeld om een rangorde te bepalen moeten de leerlingen in begrippen ‘groter, meer omvattend …’ kunnen denken en spreken. Voor het bepalen van oorzaak en gevolg moet een leerling ‘als …dan’-redeneringen kunnen uitvoeren.

- 	Bedenk een activiteit die uit een schema is af te leiden (tekstdelen bij het schema brengen, sleutelwoorden aanbrengen, schema verwoorden).

- 	Bedenk een activiteit waardoor leerlingen schema’s leren onthouden en reproduceren. Laat leerlingen hierbij samenwerken en maak de opdracht toepasbaar in andere reële contexten.

- 	Laat leerlingen elkaar beoordelen, laat ze na de toets bespreken wat ze geleerd hebben, hoe ze dit aanpakten en hoe ze hun aanpak kunnen bijsturen.

- 	Bij groepswerk moeten de leerlingen elk afzonderlijk een bijdrage leveren. Bij zo’n opdracht moeten ze gestimuleerd worden om de taal actief te gebruiken. Dit kan door elk groepslid een rol te geven met een eigen opdracht: gespreksleider, tijdbewaker, verslaggever, procesbewaker, materiaalmeester, … tijdens het groepswerk, bij de besluitvorming en bij de presentatie van de opdracht.

- 	Leer de leerlingen de leerstof in eigen woorden omzetten.

- 	Geef bij aanvang de structuur van de les op het bord weer, laat dit overzicht de hele les staan.

- 	Bekijk de structuur van het handboek (of de cursus) met de leerlingen bij aanvang van het schooljaar; duid aan hoe deze structuur hen kan helpen bij het leren.

- 	Bekijk de ‘buitenkant’ van teksten (lay-out, illustraties, …), laat de betekenis ervan verwoorden.

- 	Laat de leerlingen actief met de schriftelijke leerstof bezig zijn: laat samenvatten, in een schema zetten.

- 	Maak leerlingen duidelijk wat er bij een vraag (bv. op een toets) van hen verwacht wordt: beschrijven, ordenen, verbanden leggen, oordeel weergeven, …

10		Evaluatie

Een belangrijk maar moeilijk element in het onderwijsproces is het evalueren.  Wat evalueren we?  Hoe evalueren we?  Weten de leerlingen dat?

Evalueren heeft zowel een productgericht als een procesmatig karakter.  Niet alleen het resultaat dat door de leerling wordt bereikt, maar ook de weg daarheen is belangrijk.

Procesevaluatie wil bijdragen tot de evaluatie van het zelfstandig denken en handelen van leerlingen.  Ze geeft aan leerkrachten de mogelijkheid om het leerproces van de leerlingen van dichtbij te volgen en indien nodig bij te sturen of te differentiëren.
Ze geeft aan ouders de kans om een reëel beeld te verkrijgen van de schoolse vorderingen van hun kinderen en hen eventueel te ondersteunen in hun leerproces.

Evaluatie bepaalt in grote mate hoe de leerlingen naar het vak zullen kijken, toetsing stuurt a.h.w. het ‘leren leren’.  Het is dus uitermate belangrijk dat leerlingen steeds de bedoeling van de les weten, er zelf een duidelijke structuur in zien en dat ze vooral weten wat en hoe er getoetst zal worden.

10.1	Het goed functioneren van evaluatie wordt gekenmerkt door volgende
		eigenschappen 

Planmatigheid:
de leerlingen en hun ouders weten op welk moment er wordt geëvalueerd;
dit betekent niet dat elk evaluatiemoment moet worden aangekondigd: men kan onverwachts bepaalde zaken toetsen, mits iedereen weet dat zoiets tot de mogelijkheden behoort.

Voorspelbaarheid:
(het zgn. “Test as you teach”-principe): de leerlingen hebben een zicht op de manier waarop wordt geëvalueerd en dit zowel voor dagelijks werk als voor de proefwerken.  De opdrachten komen overeen met de doelstellingen en de onderwijsmethode.  Verrassingen zijn slechts zinvol, indien ze als stimulans overkomen.

Efficiëntie:
evalueren is een noodzakelijk deel van het didactisch proces, maar geen doel op zich.
Evaluatie moet gezien worden als een middel om de leerlingen beter te begeleiden bij hun studies en geeft de mogelijkheid tot een meer geïndividualiseerde begeleiding.  Het evaluatiebeleid van de school richt zich op de responsabilisering van de leerlingen.

Snelle verwerking:
Om te kunnen remediëren hebben leraar en leerlingen binnen de kortste tijd de resultaten in handen.

Validiteit:
evaluatie levert zo objectief en volledig mogelijke gegevens over de vorderingen van elke leerling.  De diversiteit van het aangeleerde komt aan bod de verschillende onderdelen van elk vak worden geëvalueerd.

Relevantie:
enkel persoonlijk werk wordt beoordeeld;
het belang van de quotering van taken dient afgewogen te worden t.a.v. de totale evaluatie;
groepswerk dient regelmatig te worden opgevolgd door de leraar om te controleren of ieder lid van de groep een bijdrage levert.

Diversificatie:
niet enkel het cognitieve wordt geëvalueerd, ook vaardigheden en vakattitudes komen in aanmerking.  Dit moet niet noodzakelijk via een cijfer, het kan ook in woorden vermeld worden; belangrijk is het feit dat er degelijke afspraken gelden.
Voor het rapportcijfer wordt gesteund op verscheidene resultaten van evaluatie.  Een rapportcijfer is niet uitsluitend het rekenkundig gemiddelde van presentatiecijfers.

Evaluatie moet procesmatig
opgevat worden: er is een systematische progressie in de opbouw van kennis, inzicht, vaardigheden en vakattitudes.

Objectiviteit:
als evaluatie planmatig, voorspelbaar, efficiënt, valide, relevant en gediversifieerd is, kan men stellen dat de leerkrachten en de school de objectiviteit bij het evalueren maximaal benaderen en dat ze streven naar een optimale professionaliteit.

10.2	De invloed van permanente evaluatie (of procesevaluatie) op het leren van de 
		leerlingen

Een rendabel leerproces hangt af van de gerichtheid op het einddoel en de concrete evaluatieopdrachten die daaraan verbonden zijn, m.a.w. het einddoel gebruiken om het didactisch proces tot een goed einde te brengen.

Een doordachte evaluatie van het proces:
-	is een weergave van de mate waarin doelstellingen bereikt zijn;
-	toont aan iedere betrokken leerkracht hoe elke leerling evolueert;
-	schept ruimte voor bijsturing, remediëring en differentiatie;
-	betrekt de leerlingen bij de evaluatie van het eigen leerproces;
-	motiveert leerlingen voor de bijsturing van het eigen leerproces;
-	evalueert niet enkel op opgedane kennis maar ook het proces dat nodig was om
	inzichten, vaardigheden en attitudes te bereiken.

10.3	Een doordachte evaluatie is gebaseerd op het samenspel van verschillende
		factoren.

Beoordelen vanuit doelstellingen

Wanneer men beoordeelt vanuit doelstellingen, is de beoordelingsvraag niet: ‘Welk cijfer of welk percentage behaalt de leerling op de toets?’ maar wel: ‘Wat kent of kan de leerling?  Beheerst de leerling op voldoende wijze de leerdoelen?’
Hierbij wordt nagegaan in welke mate de leerling de vooropgestelde leerdoelen heeft bereikt.
Dit is maar mogelijk als de leerdoelen vooraf duidelijk, concreet en specifiek omschreven zijn.

Het geeft de leerkracht ook de mogelijkheid om voor zichzelf na te gaan in welke mate hij/zij de leerdoelen heeft helpen bereiken.  Hij/zij kan zo informatie bekomen over de kwaliteit van het didactisch proces in de klas.

Vorderingsgerichte evaluatie

Een vorderingsgerichte evaluatie onderzoekt in welke mate de leerling vorderingen heeft gemaakt t.o.v. zijn prestaties op een vroeger tijdstip.

De leerling krijgt een beeld van de eigen progressie.

De leerkracht krijgt informatie over de vorderingen van de leerlingen en aanwijzingen waar er eventueel moet bijgestuurd of geremedieerd worden.

Een goed uitgebalanceerd vorderingsplan is een bruikbaar instrument op de begeleidende klassenraad en is een duidelijke weergave van het kennen en kunnen van leerlingen.

10.4	Permanent evalueren betekent

Evalueren van vaardigheden en attitudes

Vaardigheden kan men beschouwen als welbepaalde methodes, strategieën, werkwijzen, procédés die men gebruikt om probleemstellingen (taken of opdrachten) op te lossen.

-	Algemene vaardigheden zoals experimenteren, observeren, beoordelen, controleren, 
	plannen, ... zijn vaardigheden die ook in andere vakken voorkomen en dus
	vakoverschrijdend zijn.

-	Vakvaardigheden zoals basisprincipes uitvoeren, planning uitvoeren, technieken
	toepassen, ... zijn vaardigheden die meer specifiek zijn voor het vak en dus meer
	vakgebonden.

Attitudes zijn algemene sociale houdingen, het kunnen ook beroepshoudingen of houdingen eigen aan een vak zijn. Het evalueren van attitudes is gevoelige materie.  Nochtans moet het voor de leerlingen duidelijk zijn dat zij op vakgebonden attitudes kunnen/zullen geëvalueerd worden. Deze attitudes staan in leerplan vermeld en kunnen te maken hebben met bv. stiptheid, zorg, luisterbereidheid, inzet, kunnen samenwerken, tegen een deadline kunnen werken.
Ook hier geldt het principe van de voorspelbaarheid voor de leerlingen.  Zij moeten vooraf weten welke vaardigheden en attitudes voor evaluatie in aanmerking zullen komen.

Permanent evalueren betekent ook:
-	observeren;
-	feedback geven;
-	een goede relatie tussen de leerkracht en de leerling bewerken;
-	differentiëren;
-	remediëren;
-	doelgerichte vragen stellen;
-	meten, beoordelen, beslissen;
-	rapporteren;
-	teamoverleg;
-	efficiënt klassenraad houden.

10.5	Permanent evalueren kan verwerkt worden in een document dat tegelijkertijd
		bruikbaar is:

-	voor de begeleidende klassenraad;
-	voor de delibererende klassenraad;
-	als bewijs van permanente evaluatie wanneer geen proefwerken worden ingericht;
-	om de resultaten van de GIP (GP) te beoordelen;
-	om de beginsituatie van de leerling te bepalen;
-	om de leerlingen te betrekken in hun eigen evaluatie (zelfevaluatie);
-	om preventief te werken met leerlingen;
-	om remediërend te werken met leerlingen;
-	voor de rapportering naar de ouders;
-	om de evolutie en resultaten weer te geven van de leerlingbegeleiding;
-	als puntenboek.

11	Leermiddelen

11.1	Minimale materiële vereisten

Leerlinggebonden

Degelijke werkkledij
Hamers
Imbussleuteltjes
Schroevendraaiers
Schuifmaat
Soldeerbout
Steek- en ringsleutels
Testlamp
Universele tang
Voelermaatjes
Waterpomptang
Werkkoffer
Zaag

Afdelingsgebonden 

Airco service toestel + lekzoeker
Antivriesmeter
Autogeenlasapparaat met toebehoren
Bandendemonteertoestel
Batterijlader
Batterijtester
Bokjes
Boormachine met toebehoren
Bougiesleutels
Buigmallen
Cilindermeetklok
Compressiemeter
Compressor
Didactische panelen
Dieseltestapparaat
Dieselroetmeter
Diverse testmotoren
Drukmeter om injectiemotoren af te stellen
Foutencode uitleestoestel (motormanagement)
Gereedschap om dieselmotoren af te stellen
Half-automaat met toebehoren
Hefbrug
Heftoestel
Hydraulische pers
Krik
Laboscoop

Lektestmeter
Lichtafsteltoestel
Looplampen 24V
Micrometers
Mini-plooibank
Multimeters
Oliedrukmeter
Plaatschaar
Pons- en felstang
Radiator en radiatorstoptestapparaat
Riemschijftrekkers
Speciale gereedschappen
Spelingsdetector
Stroboscooplamp
Tappen
Technische informatie
Testbank voor alternatoren en startmotoren
Uitbalanceertoestel
Vacuümmeter
Verstuivertester
Verwarmingselement
Viergasanalysetoestel
Wieluitlijntoestel
12	Bibliografie

12.1		Algemeen 

STANDAERT, R., TROCH, F.,
Leren en onderwijzen, Inleiding tot de algemene didactiek
Acco, Leuven, 1999
ISBN 90 334 4122 5

STANDAERT, R., TROCH, F.,
Leren en onderwijzen, Beheersingsboek
Acco, Leuven, 1998
ISBN 90 334 4121 7

12.2	Specifiek voor het vak

SELECTIE VAN BELGISCHE NORMEN BIN ‑ boekdeeltje 2 TECHNISCH TEKENEN
Belgisch Instituut voor Normalisatie
Brabançonnelaan 29 ‑ 1040 Brussel ‑ (02)734 92 05

VAKTEKENEN EN TEKENINGLEZEN ‑ leerboek deel 1 en deel 2B
L. Van de Wiele ‑ L.A. de Bruijn ‑ J. Nuyens
Plantyn N.V. ‑ Deurne

TEKENINGLEZEN voor het H.T.O. ‑ oefeningen
L.A. de Bruijn ‑ A. Heling ‑ J. la Heij
Stam Technische Boeken B.V. Educaboek ‑ Culemborg

WERKTUIGONDERDELEN ‑ Constructie en berekening ‑ deel 1, deel 2, deel 3 - 2de druk
J. Veerman
Kluwer schoolboeken ‑ Culemborg

WERKTUIGONDERDELEN ‑ deel 1 en deel 2
S. Binnendijk Stam Technische Boeken B.V. Educaboek ‑ Culemborg ‑ Plantyn ‑ Deurne/Antwerpen

SELECTIE VAN BELGISCHE NORMEN BIN ‑ boekdeeltje 4 BEVESTIGINGSMIDDELEN
Belgisch Instituut voor Normalisatie
Brabançonnelaan 29 ‑1040 Brussel ‑ (02)734 92 05

VAKTEKENEN VOOR AUTOTECHNIEK
F. Dijkstra
N.V. Uitgeversmaatschappij E. Kluwer ‑ Deventer ‑ Antwerpen

AUTOTECHNISCHE HANDBOEKEN
G. Lust
Standaard Educatieve Uitgeverij ‑ Antwerpen
MATERIALENLEER (voor de 2de graad)
H. Ingels
Standaard Educatieve Uitgeverij ‑ Antwerpen

AUTOTECHNISCH ZAKBOEK van BOSCH
Een selectie werd gemaakt uit onderstaande boekjes:

Bestelnummer 	Titel

9830	Remmenhandboek
975X	Dieselinspuiting
4898	Hydrauliek & pneumatiek voor mobiele werktuigen
9431	Auto‑elektronica Deel 1 (componenten en basisschakelingen)
9822	Auto‑elektronica Deel 2 (toepassingen)
9474	Autoschade (carrosserieconstructie en‑reparatie)
9466	Autospuiten (in het schadeherstelbedrijf)
9717	Autotechnisch zakboek
9520	Dieselinspuitpompen
9539	Toerentalregelaars voor dieselinspuitpompen
9695	Verdelerpompen VE
961X	Motorelektronica
9733	De oscilloscoop in de praktijk
9601	Elektronica voor veiligheid en comfort
9687	Symbolen en schakelschema's
9709	Symbolen en voorluchtreminstallaties
9555	Apparaten voor luchtdrukinstallaties
9504	K‑jetronic
9512	J‑jetronic
9776	KE‑jetronic
9660	Startmotoren
9679	Bougies
9571	Ontstoring
9563	Dynamo's
958X	Motronic
9644	Batterij ‑ontsteking
9806	Uitlaatgastechniek voor benzinemotoren

MAKLU Uitgevers ‑ Somersstraat 13‑15 ‑ 2010 Antwerpen

SKF ‑ Hoofdcatalogus ‑ catalogus 3200 NL ‑ reg. 41.31 000.1983 09
Duitsland
Carl Gerber GmbH

BOOGLASSEN VOOR BEGINNERS
Philips n.v. ‑ Lasdienst ‑ Brussel

CATALOGI
Galler N.V. ‑ Italiëlei 22 - 2000 Antwerpen 
Overtoom bv. ‑ Den Dolder (Utr.) ‑ Holland 
Marc‑Gerard P.V.B.A. ‑ Grote Kaai 18 ‑ 9100 Lokeren 
Combori ‑ Blancefloerlaan 101 ‑ 2050 Antwerpen 
Noesen N.V. ‑ Rigastraat 31 ‑ 2000 Antwerpen 
Dejond N.V. ‑ Terbekehofdreef 55‑S9 ‑ 2610 Wilrijk 
Atelier Jean Defawes P.V.B.A. ‑ Waarschootstraat 1 ‑ Gent 
Het roulementenhuis B.V.B.A. ‑ Noorderlaan 1 ‑ 2030 Antwerpen 
Metaalcompagnie "Brabant" B.V.B.A. ‑ rue Monfort 140 ‑ 4300 Ans‑Luik

WERKTUIGBOUW 3
G. Groenendijk ‑ Ir. J. v. d. Linde 
Wolters ‑ Noordhoff b.v. ‑ Groningen

PNEUMATIEK ELEKTROPNEUMATIEK HYDROPNEUMATIEK
J. Belmans ‑ Peter Benoitstraat 34 ‑ 26S0 Boom

PERSLUCHTHANDBOEK
Compressed Air Center 
Atlas Copco Belgium N.V. ‑ Steenweg Brussel 346 ‑1900 Overijse

HYDRAULIEK EN ELEKTRO‑HYDRAULIEK
J. Belemans ‑ Peter Benoitstraat 34 ‑ 2650 Boom

PERSLUCHT‑AUTOMATISATIE
Martonair ‑ Drie Bomenstraat 62 ‑1180 Brussel

CD-ROM MULTIMEDIA TRAINING
Volkswagen AG, Wolfsburg

We werken met eigen cursussen. De informatie voor cursusmateriaal kan komen uit de hierna vermelde boeken en cursusboeken van allerlei automerken ‑ constructeurs.

Dit zijn de voornaamste:

MEETGEREEDSCHAPPEN

ISBN 90 40S 1015 6	119 blz	1980	Uitgeverij VAM

ELEKTRISCHE INSTALLATIE ‑ DYNAMO

ISBN 90 405 2121 2	1977	Uitgeverij VAM

GEREEDSCHAPPEN
Verton H.
ISBN 90 405 1031 8 	192 blz	1983	Uitgeverij VAM

OMGAAN MET ELEKTRISCHE SCHEMA'S
Hamersma
ISBN 90 405 1034 2 	101 blz	1987	Uitgeverij VAM

ELEKTRISCHE INSTALLATIE ELEKTROMOTOREN
ISBN 90 405 2122 0		1977 	Uitgeverij VAM

ELEKTRISCHE INSTALLATIE
Hamersma
ISBN 90 405 1033 4	211 blz	1983	Uitgeverij VAM

DIESEL 1
Hogenkamp
ISBN 90 405 2506 4	247 blz	1975	Uitgeverij VAM

DIESEL 2
Spijkerboer
ISBN 90 405 2S26 9	229 blz	1977	Uitgeverij VAM

AUTO‑ELEKTRICITEIT

ISBN 90 405 2S25 0	304blz	1975	Uitgeverij VAM

BATTERIJ‑ONTSTEKING

ISBN 90 667464 4	39 blz	1984	Uitgeverij VAM

SCHAKELSCHEMA' S

ISBN 90 6674 968 7	41 blz	1984	Uitgeverij DELTA PRESS

VARTA AUTOBATTERIJ

ISBN 90 6674 934 2	52 blz	1990	Uitgeverij DELTA PRESS

MOTORVOERTUIGENTECHNIEK ‑ HET CHASSIS
Schuring
ISBN 9001 19387 0 	209 blz	1977	Uitgeverij Wolters

VERBRANDINGSMOTOREN
Schuring/Alserdla
ISBN 9001 19388 9	215 blz	1979	Uitgeverij Wolters

BOSCH BATTERIJ
56 blz	1972

BOSCH STARTMOTOR
53 blz	1972

BOSCH BATTERIJ‑ONTSTEKING
56 blz	1972

BOSCH SCHAKELSCHEMA'S
48 blz	1971

AUTO‑ MOTORTECHNIEK

Maandblad
Uitgeverij Misset

RENAULTUITGAVEN

DE ONTSTEKING
63 blz

DE VIERTAKT DIESELMOTOR
‑ 	Het brandstofsysteem	16 blz	1983
‑ 	Het koelsysteem	24 blz	1983
‑ 	Het smeersysteem	16 blz	1983

DE VIERTAKT DIESELMOTOR	32 blz	1979

KOPPELING 	70 blz
‑ 	VERSNELLINGSBAK 
‑ 	EINDAANDRIJVING 
‑ 	AANDRIJFASSEN

HET ONTSTEKINGSCIRCUIT 	40 blz	1979

ELEKTRISCHE UITRUSTING 	42 blz	1982

ACHTERWIELAANDRIJVING 	21 blz

BOSH-UITGAVEN

Voertuigendynamicaregeling ESP
ISBN 90 6674 165 1

Common Rail dieselinspuiting
ISBN 90 6674 8257

OBD II
ISBN 90 6674 8478

	Airconditioning in motorvoertuigen
	ISBN 90 4055 8000

12.3 Veiligheid, Milieu, Hygiëne en EHBO
ARAB (Algemeen Reglement voor Arbeidsbescherming) / de Codex voor het welzijn op het werk.
Federaal Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid, Brussel

* ARAB / Codex voor het welzijn op het werk
* cd-rom ‘Preventie & Wetgeving’
* AREI (Algemeen Reglement op Elektrische Installaties)
Uitgeverij UGA n.v., Kortrijk-Heule

Arbeidsbescherming
CED-SAMSOM
Louizalaan 485
1050 Brussel

Belgisch Brandtijdschrift + Technische Dossiers
Nationale Vereniging voor Beveiliging tegen Brand
Louvain-la-Neuve

Diverse publicaties
Nationale Vereniging ter Voorkoming van Arbeidsongevallen, Brussel

E.H.B.O.
Handboek voor helpers
Het Belgische Rode Kruis, Brussel

Goed in je vel? Project over hygiëne voor jongeren
Dienst gezondheidsvoorlichting en –opvoeding, Brussel, 1989

Informatie en voorlichtingsmateriaal
Vereniging voor Alcohol en andere Drugproblemen, Brussel

Inspiratiehandboek voor een veilige, gezonde, toegankelijke en aantrekkelijke school
Vlaamse Onderwijsraad Afdeling TSO-BSO, Brussel 1995

Leermiddel Hygiënecode leidinggevenden in de horeca
Horeca Trainings- en adviesburo, Nijmegen, 1996

Toepassing hygiënecode voor leidinggevenden in de horeca
SVH, Zoetermeer, 1996

* Veiligheidszakboekje
* cd-rom ‘Codex Arbeidsveiligheid’
	‘Milieucodex’
	‘AREI CD’ (Algemeen Reglement op Elektrische Installaties)
Kluwer, Antwerpen

Wegwijs voor de veiligheid in de horecasector 
Commissariaat-Generaal voor de bevordering van de arbeid,Brussel, 1994

* Welzijn op het werk
  D 1999/180/1 – Uitgave 1999
* Tijdschrift ‘Doe het veilig’
* Veiligheidscontrolelijsten
Provinciaal Veiligheidsinstituut, Antwerpen

VAN BELLE, C; e.a.
Hygiëne op de werkvloer
Die Keure, Brugge, 1998

VELT
Uitbreidingstraat 392 c
2600 Berchem
tel.: 03 281 74 75
fax: 03 281 74 76
e-mail: velt@village.uunet.be

VMM
Vlaamse Milieumaatschappij 
Alfons Van de Maelestraat 96
9320 Erembodegem

Federatie Horeca Brussel vzw
Schooluitgave van de gids voor goede hygiënepraktijken voor de HORECA
D/2001/4723/25/01/01,2001

12.5	Evaluatie

DECLERCQ, E., 
De rol van ouders in de studiebegeleiding van hun kind,
HLBG – Ouders Methode, Afl. 23, juni 1998

DE BLOCK A. – HEENE J., 
Attitudes en eindtermen
Standaard Uitgeverij, Antwerpen, 1997

GOLS, P., AUSUM, P., 
Leerlingen bespreken op de klassenraad. Hoe wordt de leerling er wijzer van? 
Handboek voor Leerlingenbegeleiding – Begeleiding en schoolorganisatie,
 Afl. 13, november 1994 

MEURISSE, E., 
Toetsvormen, vraagsoorten en beoordelingsschema’s, 
Handboek voor Leerlingenbegeleiding, 
Afl.25, februari 1999 

STANDAERT, R., TROCH, F., 
Leren en onderwijzen,Beheersingsboek.
Acco, Leuvent 1998
ISBN 90 334 4121 7

TROCH, F., 
Impuls, Themanummer; Evaluatie: geen model, geen punten, 
Acco, Leuven 1997

13	
Bijkomende informatie

13.1	Algemeen

Pedagogische begeleidingsdienst OVSG
Ravensteingalerij 3 bus 7
1000 Brussel
tel.: 02 506 41 50
fax: 02 502 12 64
http://www.ovsg.be
e-mail: info@ovsg.be

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
Departement  Onderwijs
www.ond.vlaanderen.be

VLOR
Vlaamse Onderwijsraad
Leuvenseplein 4
1000 Brussel
tel.: 02 219 42 99
fax: 02 219 81 18
e-mail: vlaamse.onderwijsraad@vlor.be
http://www.vlor.be

Vlaamse Openbare bibliotheken
www.bib.vlaanderen.be

De Vlaamse Centrale Catalogus (VLACC) is een project van de Vlaamse Gemeenschap, met als voornaamste doelstelling de uitbouw van een geautomatiseerde centrale catalogus.
Het is een bestand waarin dagelijks door de Centrale Openbare Bibliotheken van Antwerpen, Brugge, Brussel, Gent, Hasselt en Leuven evenals door het Vlaams Bibliografisch Centrum (VLABIN) de titels van nieuwe boeken, tijdschriften, en artikels worden ingevoerd. Ook informatieve video’s, speelfilms, cd-i’s en cd-rom’s worden opgenomen. De titelbeschrijvingen worden op uniforme wijze, volgens duidelijk omschreven regels ingebracht, voorzien van trefwoorden en classificatienummers. Dit maakt het mogelijk via de VLACC zeer snel boeken of tijdschriften, in gedrukte vorm, in braille of op cassette, terug te vinden, ook als bijvoorbeeld de auteur niet gekend is, of enkel een stuk van de titel of het onderwerp. 
Bovendien kan worden opgezocht in welke Centrale Openbare Bibliotheek een werk zich bevindt, hoeveel pagina’s het telt, of het illustraties bevat en hoeveel het bij benadering kost.

13.2	Nuttige adressen 

Het Belgische Rode Kruis – Vlaamse Gemeenschap
Dienst Leergangen
Vleurgatsesteenweg 98
1050 Brussel
Tel.: 02/645 44 80
Fax.: 02/646 04 41

Instituut voor Praktische Bibliografie (I.P.B.)
Tommeltlaan 65
2640 Mortsel
Tel. 03 232 88 55
Fax. 03 231 71 33

Kluwer-Veiligheid & Milieu
Santvoortbeeklaan 21-25
2100 Antwerpen
Tel. 0800-945 71
Fax. 0800-175 29
www.kluwer.be
OF :
Korteveld 2
1831 Diegem

Nationale Vereniging ter Voorkoming van Arbeidsongevallen (N.V.V.A.) – Bijzonder uitgebreid documentatiecentrum (internationale gegevens)
Gachardstraat 88 bus 44
1050 Brussel
Tel. 02-648 03 37
Fax. 02-648 68 67

Nationale Vereniging voor Beveiliging tegen Brand (N.V.V.B.) – Documentatiecentrum
Parc Scientifique
1348 Louvain-la-Neuve
Tel. 010-47 52 11
Fax. 010-47 52 70

Onderzoeks- en informatiecentrum van de verbruikersorganisatie (OIVO)
Ridderstraat 18
1050 Brussel
Tel. 02-547 06 11
Fax. 02-547 06 01
e-mail: crioc.oivo@oivo.crioc.org
www.oivo-crioc.org

Provinciaal Veligheidsinstituut te Antwerpen (PVI) – Dienst Publicaties
Jezusstraat 28-30
2000 Antwerpen
Tel. 03-203 42 00
Fax. 03-203 42 30
www.provant.be/pvi

Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie vzw (V.I.G.)
Schildknechtstraat 9
1020 Brussel
Tel. 02-420 33 33
Fax. 02-422 49 59
www.vig.be

Het ARAB (Algemeen Reglement voor Arbeidsbescherming)
Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid
Belliardstraat 53
1040 Brussel
Tel. 02-233 44 98

Arbeidsbescherming (7 delen)
CED – SAMSOM
Louizalaan 485
1050 Brussel
Tel. 02-720 71 80

Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming
UGA
Stijn Streuvelslaan 73
8710 Kortrijk-Heule
Tel. 056-36 32 11

Brochures van het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid
Belliardstraat 53
1040 Brussel
Tel. 02-233 42 11

Test Aankoop
Hollandstraat 13
1000 Brussel

VELEWE						Tijdschrift met nuttige informatie
Vereniging van leraars in de wetenschappen
Jan Vaernewijck
Boswegel 8
9070 Heusden
tel. 09 230 68 25

BIN (Belgisch Instituut voor Normalisatie)		Info i.v.m. grootheden, eenheden, …
Brabançonnelaan 29
1000 Brussel
tel. 02 738 01 11
e-mail: info@bin.be
website: www.bin.be

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
Departement Onderwijs
Centrum voor Onderwijsmedia
Koning Albert II-laan 15
1210 Brussel
tel. 02 553 86 11
website: www.ond.vlaanderen.be

Natuur en Techniek					Tijdschrift
Postbus 256
1110 AG Diemen
tel. 0031 20 5310 980
e-mail: redactie@natutech.nl
website: www.natutech.nl

EOS							Tijdschrift
Uitgeverij Cascade N.V.
Kleindokkaai 3-5 (bus 3)
9000 Gent
tel. 09 268 22 83
fax 09 268 22 71
e-mail: redactie@eosweb.be
website: www.eos.be of www.eosweb.com

Mens en Wetenschap
(Aarde en Kosmos)
Gesloten Stad 28
3823 DP Amersfoort
tel. 0031 33 4566 359

IBM Belgium/Luxemburg		Uitgave educatieve software
Bourgetlaan 42
1130 Brussel
tel. 02 225 21 11
fax 02 225 34 78
website: www.ibm.be

UIA
Departement Didactiek en Kritiek
Universiteitsplein 1
2610 Wilrijk
tel. 03 820 20 20
fax 03 820 22 49
e-mail: aviaene@uia.ui.ac.be
website: www.ua.ac.be/uia

Limburgs Universitair Centrum
Universitaire Campus (gebouw D)
3590 Diepenbeek
tel. 011 26 81 11
fax 011 26 81 99
website: www.luc.ac.be

Stichting Lodewijk de Raet				Bijscholingen i.v.m. onderwijs
Liedtstraat 27-29
1030 Brussel
tel. 02 240 95 00
fax 02 242 26 10
e-mail: info@stichtingderaet.be
website: www.stichtingderaet.be

Van In
Nijverheidsstraat 92/5
2160 Wommelgem
tel. 03 480 55 11
fax 03 480 76 44
e-mail: uitgeverij@vanin.be
website: www.vanin.be

DNB Pelckmans
Kapelsestraat 222
2080 Kapellen
tel. 03 660 27 00
fax 03 660 27 01
e-mail: uitgeverij@pelckmans.be
website: www.pelckmans.be

Uitgeverij De Boeck
Lamorinièrestraat 31-37
2018 Antwerpen
tel. 03 200 45 00
fax 03 200 45 99
e-mail: uitgeverij@uitgeverijdeboeck.be
website: www.uitgeverijdeboeck.be

Bestellingen:
Nijverheidsstraat 8
2390 Oostmalle
tel. 03 312 86 30
fax 03 311 77 39
e-mail: informatie@deboeck.be

Wolters Plantyn
Motstraat 32
2800 Mechelen
tel. 015 36 36 36
fax 015 36 36 37
e-mail: klantendienst@woltersplantyn.be
website: www.wpeu.be

ThiemeMeulenhoff
(Beroepsonderwijs)
Postbus 19240
3501 Utrecht (NL)
tel. 0031 30 239 2 239
fax 0031 30 239 2 270
e-mail: info.bve@meulenhoff.nl
website: www.thiememeulenhoff.nl

ThiemeMeulenhoff
(Voortgezet Onderwijs)
Postbus 7
7200 AA Zutphen (NL)
tel. 0031 575 594 911
fax 0031 575 519 970
e-mail: info.avo@thiememeulenhoff.nl

Colofon

Dit leerplan werd ontwikkeld door de leerplancommissie Autotechnieken 3de graad TSO  van OVSG met medewerking van vertegenwoordigers van de inrichtende machten Antwerpen, Gent, Keerbergen, Nijlen.

Dit leerplan werd gedeponeerd als
D/2005/7634/029