Onderwijssecretariaat van de
		Steden en Gemeenten van de 
		Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

Leerplan Secundair Onderwijs

Vakken		TV en PV	

Optie		Ruwbouw

Onderwijsvorm		BSO

Graad			Derde graad

Leerjaar			Eerste leerjaar
			Tweede leerjaar

Leerplannummer			O/2/2004/337
							Vervangt leerplan O/2/2002/337
						vanaf 1 september 2004 in het eerste leerjaar
						vanaf 1 september 2004 in het tweede leerjaar

		Onderwijssecretariaat van de
		Steden en Gemeenten van de 
		Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

Leerplan Secundair Onderwijs

Dit leerplan werd herwerkt voor:

Vakken			TV Bouw
			2004/112//3/Q/SG/1/III//D/
			PV Praktijk Bouw
			2004/112//3/Q/SG/1/III//D/
			Stage Bouw
			2004/112//3/Q/SG/1/III//D/

Optie		Ruwbouw

Onderwijsvorm		BSO

Graad			Derde graad

Leerjaar			Eerste leerjaar
			Tweede leerjaar

Leerplannummer			O/2/2004/337
							Vervangt leerplan O/2/2002/337
						vanaf 1 september 2004 in het eerste leerjaar
						vanaf 1 september 2005 in het tweede leerjaar 

   

Inhoudstafel

Woord vooraf	3
	
Lessentabel 	4
	
Leerplan bestemd voor  	5
	
1	Het leerplan	6	
	1.1	Ontwikkeling	6	
	1.2	Goedkeuring	6	
	1.3	Verplichting	6	
	1.4	Pedagogische vrijheid	6
	
2	De leerlingen	8	
	2.1	Toelatingsvoorwaarden	8	
	2.2	Beginsituatie voor de studierichting	8	
	2.3	Leerlingenprofiel	9
	
3	Het onderwijs	11	
	3.1	Pedagogisch project	11	
	3.2	Opdrachten van het gewoon voltijds secundair onderwijs	12	
	3.3	Visie op de derde graad	15	
	3.4	Specifieke klemtonen in het BSO	15	
			
4	Algemene doelstellingen voor de studierichting	16
	
5	Algemene didactische wenken	17	
	5.1	Organisatie: samenwerking en werkvormen	17
	
6	Leerplandoelstellingen, leerinhouden, didactische wenken en hulpmiddelen	20
	
	TV Bouw	22	
		Technisch tekenen	23	
		Technologie	23	
		
	PV Praktijk Bouw	45	
	Stage Bouw	58
	
7	Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie	63	
	7.1	Instructie, differentiatie en remediëring met behulp van ICT	63	
	7.2	Informatie verwerven en verwerken met ICT	63	
	7.3	Communiceren met ICT	64

8	Het gelijke onderwijskansenbeleid	65	
	8.1	Preventie en remediëring van studie- en gedragsproblemen	65	
	8.2	Taalvaardigheidsonderwijs	65	
	8.3	Intercultureel onderwijs (ICO)	66	
	8.4	Oriëntering bij instroom en uitstroom	66	
	8.5	Leerlingen- en ouderparticipatie	66
	
9	Taalbeleid	67	
	9.1	Lessen en lesmateriaal taalgericht maken	67	
	9.2	Enkele tips	67	
10	Evaluatie	69	
	10.1	Het goed functioneren van evaluatie wordt gekenmerkt door volgende 	69
Eigenschappen	
	10.2	De invloed van permanente evaluatie (of procesevaluatie) op het leren 	70
van de leerlingen	
	10.3	Een doordachte evaluatie is gebaseerd op het samenspel van 	70
verschillende factoren	
	10.4	Permanent evalueren betekent	71	
	10.5	Permanent evalueren kan verwerkt worden in een document 	72	
			
11	Leermiddelen	73
	
12	Bibliografie	77	
	12.1	Algemeen	77	
	12.2	Vakspecifiek	69	
	12.3	Veiligheid, hygiëne en EHBO	78	
	12.4	Evaluatie	79
	
13	Bijkomende informatie	80	
		Algemeen	80	
		Nuttige adressen	82	
14		Bijlagen	87	
	14.1	Vakoverschrijdende Eindtermen derde graad	87	
	14.2	Instructiekaart tekst kritisch beoordelen	97	
	14.3	Instructiekaart Lezen	98	
	14.4	Instructiekaart Luisteren	100	
Colofon	102

Woord vooraf

Dit leerplan wordt ingevoerd bij de aanvang van het schooljaar 2004/2005. 

Het werd ontwikkeld door de leerplancommissie van het OVSG. Het bestaande leerplan werd geëvalueerd en herwerkt volgens nieuwe inzichten. Zo bevat dit leerplan de neerslag van een jarenlange onderwijservaring. Het houdt niet alleen een verplichting tot realisatie in, maar is tevens een inspiratiebron voor de leerkracht, voor de vakwerkgroep en voor de pedagogische organisatie van de derde graad. 

OVSG
Onderwijssecretariaat van de
Steden en Gemeenten van de 
Vlaamse Gemeenschap v.z.w.

Ravensteingalerij 3 bus 7
1000 Brussel
tel 02 506 41 50
fax 02 502 12 64
E-mail: info@ovsg.be
Website: www.ovsg.be

Onderwijssecretariaat van de Steden en Gemeenten van de
Vlaamse Gemeenschap
OVSG vzw
Ravensteingalerij 3 bus 7 - 1000 Brussel

Lessentabel 

De lessentabel is terug te vinden op de site van OVSG, www.ovsg.be onder Publicaties.

De lessentabel is indicatief. Zie ook hoofdstuk ‘Autonomie van de school’.

Leerplan bestemd voor de derde graad BSO
eerste en tweede leerjaar van de derde graad van 
het Beroepssecundair Onderwijs

Studierichting RUWBOUW

Dit leerplan bevat de doelstellingen, leerinhouden en didactische wenken voor de volgende vakken:

FUNDAMENTEEL GEDEELTE	1ste lj.	2de lj.	
TV Bouw	8	8	
Technisch tekenen			
Technologie			
Uitvoeringsleer			
PV Praktijk Bouw	0/13/16	0/10	
Afwerkingstechnieken			
Ruwbouw			
Toegepaste fysica			
Stage Bouw	0/13/16	6/16	

Het leerplan is opgebouwd als graadleerplan. De volgorde van de leerstofonderdelen is niet bindend, de leerkracht kan zelf oordelen wat in het eerste of in het tweede leerjaar van de derde graad behandeld wordt. Bij die keuze kunnen o.a. interesse en ervaringen van de leerlingen, de actualiteit, … een rol spelen.
Indien bepaalde vakken in beide leerjaren niet door dezelfde leerkracht gegeven worden, is samenwerking en grondig overleg noodzakelijk, om zo te komen tot longitudinale leerstofplanning.

1	Het leerplan

Een leerplan is een document dat de essentiële gegevens bevat voor de concrete onderwijspraktijk. Het is afgestemd op een welomschreven leerlingengroep en het somt de algemene en specifieke doelstellingen en aansluitende leerinhouden op voor één of meer vakken of vakgebieden. Bovendien geeft het wenken voor de didactische aanpak en verschaft het gegevens die nuttig zijn voor de realisatie van het leerplan. 

1.1	Ontwikkeling

Het leerplan wordt ontwikkeld door de inrichtende macht of door de overkoepelende onderwijsorganisatie, i.c. het OVSG, in samenwerking met representatieve leden van de inrichtende machten. 

Onderwijs vertrekt vanuit expliciete doelstellingen. Het leerplan bevat algemene en specifieke doelstellingen voor het vak. Het is de taak van de leraar om de doelstellingen om te zetten in concrete lesdoelstellingen. 

1.2	Goedkeuring

De gemeenschapsinspectie beoordeelt het leerplan op basis van vastgelegde criteria en adviseert de minister van onderwijs met betrekking tot de goedkeuring. De beoordeling slaat in hoofdzaak op de algemene en specifieke doelstellingen, de leerinhouden en op de aanwezigheid van een aantal elementen zoals de didactische wenken en de aanbevelingen voor de vakevaluatie. Deze elementen behoren tot de pedagogische vrijheid en zijn niet het voorwerp van de goedkeuring. De gemeenschapsinspectie neemt er kennis van maar beoordeelt ze niet. 

Na de goedkeuring door de minister van onderwijs verwerft een leerplan een officieel statuut. Men kan stellen dat een goedgekeurd leerplan een contract is tussen de inrichtende macht en/of de onderwijsorganisatie en de Vlaamse Gemeenschap. 

1.3	Verplichting

Alle scholen zijn verplicht een goedgekeurd leerplan te gebruiken voor elk onderwezen vak. De gemeenschapsinspectie controleert het gebruik van het leerplan en de realisatie van de basisdoelstellingen.

De uitbreidingsdoelstellingen (U) zijn niet verplicht.

1.4	Pedagogische vrijheid

De didactische aanpak (waaronder evaluatie) behoort tot de vrijheid van de inrichtende macht. Dit impliceert dat de school en haar leraren deze vrijheid zinvol invullen en er verantwoordelijkheid voor opnemen. De gemeenschapsinspectie gaat eventueel na hoe de school met deze vrijheid omgaat.  

Graadleerplan
Het leerplan voor de graad uitgeschreven. De doelstellingen zijn consecutief, thematisch of volgens de vaardigheden opgebouwd. De volgorde in de opbouw is niet bindend voor de leraar of de school. 

Voor de concrete invulling van het eerste en het tweede leerjaar van de graad ligt de bevoegdheid bij de school. De vakgroepen moeten overleggen en bepalen wat tot de invulling van het eerste en het tweede leerjaar behoort. 

Ruimte voor eigen inbreng 
Het volume aan leerinhouden is beperkt gehouden. De leraar moet niet onder tijdsdruk werken, maar heeft ruimte voor variatie in didactische werkvormen (zoals groepswerk,  leren opzoeken, computergebruik, excursie, experimenten) en voor vakoverschrijdend werken. Er is ruimte voor de eigen inbreng en creativiteit van de leraar en de school om o.a. thema’s en projecten te ontwikkelen. 

2	De leerlingen

2.1	Toelatingsvoorwaarden

De toelatingsvoorwaarden voor het gewoon voltijds secundair onderwijs worden opgesomd in de omzendbrief SO 64 van 25-06-1999 betreffende de organisatie van het voltijds secundair onderwijs.

2.1.1	Eerste leerjaar van de derde graad B.S.O.

Kunnen als regelmatige leerlingen worden toegelaten:
-	de regelmatige leerlingen die het tweede leerjaar van de tweede graad met vrucht hebben 	beëindigd
-	de houders van het getuigschrift van de tweede graad van het secundair onderwijs, 	uitgereikt door de examencommissie van de Vlaamse Gemeenschap, onder de volgende 	voorwaarde: gunstig advies van de toelatingsklassenraad over de keuze van de 	studierichting, in de praktijk zal een dergelijk advies slechts opportuun zijn bij 	verandering van studierichting;
-	de regelmatige leerlingen van het buitengewoon secundair onderwijs, onder de volgende voorwaarden:
	.	gunstig én gemotiveerd advies van de toelatingsklassenraad;
	.	de minister van onderwijs of zijn gemachtigde als dusdanig beslist op aanvraag van de 		directeur van de betrokken instelling voor voltijds gewoon secundair onderwijs.

2.1.2	Tweede leerjaar van de derde graad B.S.O.
Kunnen als regelmatige leerlingen worden toegelaten:
-	de regelmatige leerlingen die het eerste leerjaar van de derde graad van het beroepssecundair onderwijs met vrucht hebben beëindigd, onder de volgende voorwaarde: geen verandering van studierichting;
-	de regelmatige leerlingen die het eerste leerjaar van de derde graad van het technisch of het kunstsecundair onderwijs met vrucht hebben beëindigd in een studierichting die overeenstemt met de studierichting waarvoor geopteerd wordt in het betrokken tweede leerjaar.
2.2	Beginsituatie voor de studierichting

Het grootste deel van de groep leerlingen die instromen in de derde graad Ruwbouw BSO komen uit de 2de graad Bouw BSO. Deze leerlingen hebben de basisdoelstellingen van deze studierichting bereikt.
Leerlingen die vanuit andere studierichtingen instromen hebben vanzelfsprekend een achterstand op een aantal technische vakken. Het is in dit geval aangewezen een screening uit te voeren om te peilen naar de voorkennis van de leerlingen. Met het resultaat van deze screening kan de lkr de individuele tekorten van deze leerlingen vaststellen en een aangepast “voortraject” bepalen. Dit voortraject kan o.a. bestaan uit individuele lessen met verwijzingen naar  cursusmateriaal uit de tweede graad.

2.3	Leerlingenprofiel
De sociale achtergrond van de leerlingen is zeer uiteenlopend. Tussen de cultuur van hun leefmilieu en het cultuurmodel dat op school wordt gehanteerd, is er meestal een groot verschil. De aanwezigheid van allochtone kinderen, waarvan velen nog steeds in het beroepssecundair onderwijs terecht komen omwille van hun socio-culturele achtergrond, verscherpt in een aantal gevallen die problematiek. Deze mogelijke kloof beïnvloedt de schoolloopbaan van de leerlingen in meer of mindere mate en schept soms problemen. De groepen zijn zeer heterogeen samengesteld zowel wat het studiepeil, de motivatie als wat de leeftijd betreft.
We treffen hier tevens leerlingen aan uit het technisch secundair onderwijs die, na een theoretischer opleiding, in de derde graad naar het beroepssecundair onderwijs komen om ook de praktijkgerichte aspecten van hun beroep verder uit te diepen.

2.3.1	Fysieke en psychomotorische kenmerken

Bij de meeste leerlingen zijn de groei- en seksuele rijpingsprocessen grotendeels voltrokken. Op een enkeling na kunnen we de leerlingen van de derde graad op biologisch vlak als volwassen beschouwen. Slechte voedingsgewoonten en een te passieve vrijetijdsbesteding kunnen leiden tot een minder goede lichaamsconditie dan men normaal van een jonge volwassene zou kunnen verwachten.

2.3.2	Cognitieve kenmerken

Ook de cognitieve ontwikkeling bereikt een volwassen niveau. Niet alle leerlingen uit het beroepssecundair onderwijs bereiken echter de volwassen vorm van abstract denken die nodig is om in gedachten op allerlei gebied te kunnen experimenteren met wat mogelijk en voorspelbaar is. Ideologische opvattingen, beroepskeuze, relatiepatronen en leefstijlen blijven bij een aantal van deze leerlingen een gevolg van hier-en-nu-ervaringen, waarbij weinig rekening wordt gehouden met de toekomst op langere termijn.
Voor het begrijpen blijven ze sterk aan het concrete, de eigen ervaring, en het eigen handelen gebonden. Ze hebben moeite om wat ze geleerd hebben over te dragen op andere situaties.
Doorgedreven technieken kan men beter vervangen door gevarieerde herhalingen van basisvaardigheden. Hun interesse gaat vooral uit naar die activiteiten die op het ogenblik populair en ‘in de mode’ zijn.

2.3.3	Socio-affectieve attitudes 

Veel leerlingen uit het beroepssecundair onderwijs hebben in de loop van hun schoolloopbaan één of meer jaren schoolachterstand opgelopen. Een niet onbelangrijk aantal is schoolmoe. Nog meer dan in andere onderwijsvormen worden in deze periode door het milieu nieuwe eisen gesteld om te gaan functioneren als volwaardig individu, om zelfstandigheid te verwerven op financieel, sociaal en emotioneel vlak, om een opleiding te voltooien.

De kloof tussen schoolcultuur, thuiscultuur en de invloed van vrienden buiten de school is groter dan in andere onderwijsvormen.
Omdat van deze leerlingen buiten de school dikwijls een zelfstandige houding wordt verwacht, kunnen ze de grootste moeite hebben om zich binnen de school aan te passen aan de daar geldende regels en normen.
Een correcte, niet autoritaire, niet betuttelende houding is niet alleen noodzakelijk om hun zelfbeeld en positieve gerichtheid te ondersteunen, maar ze is eveneens een voorwaarde om als leerkracht een vertrouwensrelatie met deze leerlingen op te bouwen die het mogelijk maakt de hierna beschreven doelstellingen te bereiken.

3	Het onderwijs

3.1	Pedagogisch project

Een pedagogisch project is een document dat de algemene doelen opsomt die een inrichtende macht in haar onderwijs wenst te realiseren. Deze doelen hebben betrekking op opvoeding en onderwijs en op de mens en de maatschappij in het algemeen. Het pedagogisch project kan aldus worden gezien als een beginselverklaring van een inrichtende macht die de essentiële kenmerken van haar identiteit bevat. 

Elke inrichtende macht is bevoegd voor het uitschrijven van haar eigen project. Daardoor bestaat er in het officieel gesubsidieerd onderwijs een interne verscheidenheid. Er is echter ook een gemeenschappelijkheid terug te vinden. Daarop is het gemeenschappelijk pedagogisch project gebaseerd. Dat is de synthese van de bestaande projecten die elementen bevat die alle inrichtende machten als gemeenschappelijke noemer aanvaarden. Die synthese is uitgeschreven als een tienpuntenplan.

3.1.1 Tienpuntenplan

De Raad van Bestuur van het OVSG keurde op 25.09.96 de volgende tekst goed als Gemeenschappelijk pedagogisch project van het officieel gesubsidieerd onderwijs - stedelijke, gemeentelijke inrichtende machten en Vlaamse Gemeenschapscommissie Brussel”.

1.   Openheid		De school staat ten dienste van de gemeenschap en staat open voor alle leerplichtige jongeren, ongeacht hun filosofische of ideologische overtuiging, sociale of etnische afkomst, sekse of nationaliteit. 

2.   Verscheidenheid	De school vertrekt vanuit een positieve erkenning van de verscheidenheid en wil waarden en overtuigingen, die in de gemeenschap leven, onbevooroordeeld met elkaar confronteren. Zij ziet dit als een verrijking voor de gehele schoolbevolking.

3.   Democratisch		De school is het product van de fundamenteel democratische overtuiging dat verschillende opvattingen over mens en maatschappij in de gemeenschap naast elkaar kunnen bestaan. 

4.   Socialisatie		De school leert jongeren leven met anderen en voedt hen op met het doel hen als volwaardige leden te laten deel hebben aan een democratische en pluralistische samenleving. 

5.   Emancipatie		De school kiest voor emancipatorisch onderwijs door alle leerlingen gelijke ontwikkelingskansen te bieden, overeenkomstig hun mogelijkheden. Zij wakkert zelfredzaamheid aan door leerlingen mondig en weerbaar te maken. 

6.   Totale persoon		De school erkent het belang van onderwijs en opvoeding. Zij streeft een harmonische persoonlijkheidsvorming na en hecht evenveel waarde aan kennisverwerving als aan attitudevorming.

7.   Gelijke kansen		De school treedt compenserend op voor kansarme leerlingen door 					bewust te proberen de gevolgen van een ongelijke sociale positie 					om te buigen. 

8.   Medemens		De school voedt op tot respect voor de eigenheid van elk mens. Zij stelt dat de eigen vrijheid niet kan leiden tot de aantasting van de vrijheid van de medemens. Zij stelt dat een gezonde leefomgeving het onvervreemdbaar goed is van elkeen. 

9.   Europees			De school brengt de leerlingen de gedachte bij van het Europees burgerschap en vraagt aandacht voor het mondiale gebeuren en het multiculturele gemeenschapsleven.

10.  Mensenrechten 	De school draagt de beginselen uit die vervat zijn in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en van het Kind, neemt er de verdediging van op. Zij wijst vooroordelen, discriminatie en indoctrinatie van de hand. 

3.1.2 Leerplan 

Vanuit het tienpuntenplan werden eigen doelstellingen geformuleerd met als bedoeling het pedagogisch project te concretiseren.
Op dezelfde basis werden aangepaste didactische wenken uitgewerkt.

3.2	Opdrachten van het gewoon voltijds secundair onderwijs

3.2.1	Een volwaardige vorming aanbieden

De kerntaak van het onderwijs is aan elke leerling kansen bieden op een volwaardige vorming. 
Daaronder verstaat men de persoonlijke, sociale, culturele en arbeidsgerichte ontwikkeling van de leerlingen.  Deze vorming impliceert een brede en harmonische persoonsvorming, een vorming gericht op een actieve, kritische deelname aan het maatschappelijk leven en een voorbereiding op een verdere studieloopbaan of op een vlotte intrede in het beroepsleven.

Dit sluit nauw aan bij de visie zoals het rapport Delors ze verwoordt aan de hand van volgende vier aspecten van leren:
-	leren om te kennen,
-	leren om te doen,
-	leren om samen te leven
-	leren om zichzelf te kunnen zijn .
Meer recent heeft ook het Vlaams Parlement zich uitgesproken over de noodzaak van een volwaardige vorming.  In een resolutie van 28 januari 1998 stelt het parlement dat blijvende aandacht moet gaan naar algemene vorming en het ontwikkelen van attitudes gericht op “leren leren” .

Volwaardige vorming krijgt in de tweede en de derde graad van het secundair onderwijs in principe op drie manieren vorm.  Iedere leerling heeft recht op een relevante basisvorming.  

Basisvorming bereidt een lerende voor op kritisch-creatief functioneren in de samenleving en de uitbouw van een persoonlijk leven.  Daarnaast bereidt het secundair onderwijs jongeren voor op vervolgopleidingen.
Doorstroomgerichte vorming bereidt de lerende voor op de vereisten van vervolgopleidingen binnen het onderwijs, buiten het onderwijs en van levenslang leren.  Ten derde bereidt het secundair onderwijs jongeren ook voor op een vlotte intrede in het beroepsleven.  De beroepsgerichte vorming bereidt een lerende voor op de vereisten gesteld aan de beginnende beroepsoefenaar.  Naargelang van de onderwijsvormen zullen twee of meer van deze vormingscomponenten in de opleiding worden gerealiseerd.  

De studierichtingen in het secundair onderwijs zijn inhoudelijk niet alleen kennisgericht maar ontwikkelen ook vaardigheden en attitudes bij de leerlingen.  Ze streven een harmonische ontwikkeling van cognitieve, dynamisch-affectieve, sociale en motorische componenten van de persoonlijkheid na.

De studierichtingen streven ook een brede vorming na, rekening houdende met het evenwicht tussen de verschillende cultuurcomponenten/kennisdomeinen.  Elementen van diverse cultuurcomponenten kunnen als aanvulling op verschillende manieren functioneel in vakken worden opgenomen o.a. door te verwijzen naar contexten.

3.2.2	Recht doen aan verschillen: zorgbreedte

Het secundair onderwijs heeft als opdracht om jongeren een volwaardige vorming aan te bieden, rekeninghoudend met de verschillen tussen die jongeren.  Ondanks de verschillen hebben al deze jongeren recht op gelijkwaardige toekomstperspectieven en een volwaardige integratie in de samenleving en het beroepsleven.

De verschillen tussen leerlingen kunnen zowel persoongebonden zijn (verschillende fysieke, psychische en intellectuele mogelijkheden, andere vaardigheden en belangstelling, jongens en meisjes), als sociologisch bepaald (culturele en etnische achtergrond, sociaal-economische herkomst, uit stedelijke en landelijke gebieden).

De Vlaamse gemeenschap heeft gekozen voor een emancipatorisch onderwijs.  Hiermee wil ze hefbomen aanreiken voor de zelfontplooiing van alle leerlingen, met respect voor ieders eigenheid.  Dit betekent dat emancipatorisch onderwijs leerlingen stimuleert tot een zo groot mogelijke autonomie en verantwoordelijkheidszin.

Recht doen aan verschillen gebeurt op macroniveau via een aangepast onderwijsaanbod, structureel en inhoudelijk.  Het concept van de onderwijsvormen, met hun verschillende studierichtingen en hun verschillende leertrajecten moet een gelijkwaardige vorming aanbieden waarin de ontwikkelingsmogelijkheden van alle leerlingen optimaal worden benut en er voldoende brede opvangmogelijkheden gegarandeerd zijn. Mede in het licht van deze vaststelling is het pakket aan eindtermen voor de basisvorming gedifferentieerd voor de vier onderwijsvormen.

Op school- en klasniveau beschouwt de onderwijswereld zorgbreedte als een opdracht voor elke school.  Dit gebeurt door leerlinggerichte begeleiding, gedifferentieerde leerwegen en gedifferentieerde doelstellingen.

3.2.3	Ontwikkelen van het zelfconcept van leerlingen

Om zichzelf optimaal te ontwikkelen, moeten leerlingen beschikken over een realistisch zelfconcept.  Dit wil zegen dat ze inzicht krijgen in de eigen mogelijkheden en beperktheden, een eigen waardenkader opbouwen en de kans krijgen om hun eigen levensdoelen vorm te geven.  Stimulering van een realistisch zelfconcept laat leerlingen toe om geleidelijk een toekomstperspectief te verwerven en voor zichzelf keuzes te maken waaronder een gepaste studie- en beroepskeuze.  Zeker in de tweede en de derde graad van het secundair onderwijs is dit een belangrijk gegeven.  Een goed realistisch zelfconcept is ook onontbeerlijk voor een optimale cognitieve, dynamisch-affectieve, sociale en harmonische ontwikkeling.

Een gepaste ontwikkeling van het zelfconcept veronderstelt dat leerlingen voldoende succes ervaren, geconfronteerd worden met een breed gamma van leerervaringen en de kans krijgen om hun eigen ideeën te toetsen aan die van medeleerlingen en volwassenen.

3.2.4	Leerlingen leren kiezen

Het secundair onderwijs stelt leerlingen in staat om verantwoordelijkheid op te nemen voor beslissingen.  Keuzebekwaamheid is niet enkel een vereiste voor het maken van een studie- en beroepskeuze maar ook voor de vele keuzes die dagelijks worden gemaakt.

Voorwaarden om tot keuzebekwaamheid te komen, zijn: een helder zelfconcept, een ruim en objectief zicht op de keuzemogelijkheden, inzicht in keuzeprocessen, inzicht in extreme factoren die het keuzeproces kunnen beïnvloeden.

Leerlingen hebben bij hun studiekeuze recht op een gestructureerde studiekeuzebegeleiding.  Dit omvat o.m. correcte en volledige informatie over de mogelijkheden, de beperktheden en de kenmerken van vervolgopleidingen.  Inzake beroepskeuze hebben ze evenzeer recht op informatie over de waaier van mogelijke beroepen en mogelijkheden en beperktheden op de arbeidsmarkt.

De structuur van het onderwijs en de onderwijsinhouden zoals o.m. omschreven in vakgebonden en vakoverschrijdende eindtermen bieden mogelijkheden om de ontwikkeling en de verfijning van het keuzeproces te bevorderen.

3.2.5	Leerlingen leren samenleven

Het secundair onderwijs in de tweede en de derde graad heeft niet alleen de taak leerlingen voor te bereiden op verdere studies of op een intrede in het beroepsleven.  Het heeft ook de fundamentele taak leerlingen te leren samenleven met anderen.  In de school wordt een basis gelegd op interpersoonlijke, familiale en maatschappelijke relaties op te bouwen en te onderhouden.  Daarvoor volstaat het niet de anderen te leren kennen.  De ontwikkeling van sociale vaardigheden is daartoe noodzakelijk.

Jongeren worden in de eigen omgeving meer en meer geconfronteerd met gevarieerde culturen.  Om op een aangepaste manier in deze multiculturele samenleving te functioneren worden attitudes als een correcte omgang met anderen, respect voor elkaars cultuur, met eigen symbolen, waarden en cultuurintuïties, als essentieel gezien.  Daarnaast zijn communicatieve vaardigheden zoals omgaan met conflicten en kennis van de eigen cultuur en andere culturen belangrijk.  Die kennis en vaardigheden richten zich niet louter op het herkennen van en omgaan met verschillen, maar vooral op het besef van talrijke overeenkomsten.

De schoolcultuur speelt een belangrijke ondersteunende rol bij de ontwikkeling van de sociale en interculturele vaardigheden van de leerlingen door onder meer in de school- en onderwijsorganisatie te voorzien in inspraak- en participatiemogelijkheden voor leerlingen.

3.3	Visie op de derde graad

Een geprofileerde derde graad

Een polyvalente tweede graad wordt gevolgd door een scherper geprofileerde derde graad. De studierichtingen in de derde graad worden om de volgende redenen duidelijker en scherper geprofileerd. Een gedifferentieerd systeem zorgt er voor dat alle leerlingen op een aangepaste manier een diploma secundair onderwijs of een studiegetuigschrift kunnen halen (minder drop-outs) en het zorgt ook voor minder zittenblijvers. In de derde graad wordt de klemtoon gelegd op beroepskwalificaties die door het socio-economisch veld aanvaard zijn en/of op doorstroming naar het hoger onderwijs.

3.4 Specifieke klemtonen in het BSO

Het beroepssecundair onderwijs (BSO) wil jongeren vormen tot bekwame vakmensen. Deze opdracht wordt gerealiseerd in het fundamenteel gedeelte van de optie.

Daarnaast streeft het beroepssecundair onderwijs de hoogst haalbare ontwikkeling van het persoonlijk potentieel na zodat jongeren hun plaats kunnen innemen in het sociaal-cultureel en sociaal-economisch leven. Een stevige persoonsvorming laat hen toe duidelijke keuzes te maken en zich weerbaar op te stellen. De decretale basisvorming moet in deze voldoende uitdagende doelen bevatten.
Andere doelen ontstaan vanuit de specifieke opdracht van het fundamenteel gedeelte van de optie, dit wordt ingevuld vanuit de eigenheid van de beroepsgerichte vorming. In het fundamenteel gedeelte worden de doelen afgestemd op het profiel van de studierichting. Ze zijn daarom sterk gedifferentieerd.

4	Algemene doelstellingen voor de studierichting

Materialenkennis

•	De structuur, de samenstelling, de herkomst, de soorten, de eigenschappen en de verschillende gebreken van de bouwstoffen die men op de markt vindt en die veelvuldig in de bouw gebruikt worden kennen.
•	Werktuigen en hulpmiddelen in gebruik bij het bouwvak en de aanverwante beroepen kennen.

Bouwtechnologie

•	Kennis verwerven betreffende verschillende aspecten van grondwerken en funderingen.
•	De verschillende soorten metselverbanden kennen en kunnen uitvoeren.
•	Het aantal te verwerken stenen volgens hun formaat voor metselwerken van diverse aard en zwaartekracht bepalen.
•	Metselspecies van verschillende samenstellingen kunnen bereiden en verwerken.
•	De nodige stoffen per kubieke meter specie kunnen bereiden verwerken.
•	De constructie en de uitvoering van ontmoetingen en kruisingen van muren, pilasters, pijlers, muur- en gevelafdekkingen, boogvormen, bevloeringen, schoorstenen (de klassieke en speciale methoden), eenvoudige gewelven, enz, wanden, vloerplaten en geprefabriceerde balken kennen en kunnen toepassen.
•	De verschillende wijzen van bewerking, van vervoeren, van constructie, van stellen en verankeren van borstweringen, muurbekledingen, neuten, duer- en raamdorpels, muur- en gevelafdekkingen, lateien, ontlastingsbogen, eenvoudige binnen- en buitentrappen, enz. kennen.
•	Schetsen en borderels kunnen maken.
•	De meest voorkomende kapsspanttypes, dakkapellen, kapplannen in functie van metsel- en betonwerken kennen.
•	Kennismaken met de toe te passen technieken.
•	De algemene gang van een eenvoudige terreinmeting en waterpassing kennen.
•	De daarvoor nodige instrumenten en hulpmiddelen kunnen installeren, regelen en gebruiken.
•	De constructie van bekistingen en betonwerken kennen en kunnen uitvoeren.
•	De samenstelling, bereiding en verwerking van beton en  het bepalen van de benodigde hoeveelheden samenstellende stoffen per kubieke meter beton kennen en kunnen toepassen.
•	Begrippen over de wijze van wapening van aan de einde vrij opgelegde en ingeklemde vloerplaten, balkconstructies, platen, uitkragingen, funderingen, kolommen, enz. kennen.
•	Elementaire begrippen over het uitreiken van grondverzet, de hoeveelheden materialen, enz. volgens de gegevens van bestek en tekeningen kennen.
•	Kostprijsberekeningen van bouwwerken en van de respectieve onderdelen, te specificeren naar afzonderlijke kosten van materialen, lonen, sociale lasten, risico’s, algemene onkosten, enz. kunnen uitvoeren.
•	Een controleberekening kunnen uitvoeren.

5	Algemene didactische wenken  

5.1	Uitgangspunten

In dit leerplan werd ervoor geopteerd de leerlingen ook vakoverschrijdende vaardigheden te laten oefenen.  Leerplandoelstellingen i.v.m. “Leren leren” en “Sociale vaardigheden” werden erin opgenomen.  Dit heeft als gevolg dat de keuze van didactische werkvormen minder vrijblijvend wordt.  De leerling zal de kans moeten krijgen om deze vaardigheden te oefenen.  Daardoor zal hij meer en meer zelf actief aan de slag moeten gaan, individueel of in groep. 
Zo wordt meer verantwoordelijkheid bij de leerlingen gelegd.

5.2	Organisatie: samenwerking en werkvormen

De leerstof wordt aangeboden in een graadleerplan om soepel te kunnen werken, rekening houdend zowel met voorkennis en kunde van individu en groep, als met praktijkmogelijkheden van moment of periode. De werksituatie zal bij voorkeur zo levensecht mogelijk zijn of gecreëerd worden. De opleiding is hoofdzakelijk praktijkgericht; theorie wordt overwegend ter ondersteuning daarbij gegeven.

De stages betekenen een progressieve inleiding in de arbeidswereld.

Procesevaluatie is binnen deze studierichting zeker een must wil men zo vlug mogelijk kunnen remediëren. Individuele lacunes kunnen weggewerkt worden door middel van differentiatie.

5.2.1	Samenwerking

De realisatie van het leerplan vereist zowel van het lerarenteam als van de schoolorganisatie een goed doordachte, maar flexibele organisatie van het onderwijsleerproces.

-	Het technische vak vormt één geheel met het praktijkvak en de Stage. Daarom worden deze vakken in principe door dezelfde leerkracht gegeven.
-	Bij het opstellen van de jaarplanning wordt rekening gehouden met volgende elementen:
	.	het reële lessenrooster, d.w.z. de wijze waarop de lesuren TV, PV en Stage in het rooster voorkomen;
	.	de samenwerking met andere vakken behorend tot het optioneel gedeelte;
	.	de mogelijke samenzetting van het 1ste en 2de leerjaar;
	.	de beschikbare uitrusting en infrastructuur.
Het is niet noodzakelijk om de volgorde van de leerinhouden zoals aangegeven in dit leerplan op een identieke manier in het jaarplan over te nemen en vervolgens in analoge lesonderwerpen om te zetten. Integendeel, men dient de vormingscomponenten tot een harmonieus geheel uit te bouwen door middel van vakkenintegratie. Een jaarplan is immers een planningsdocument dat de leerinhouden zowel op een logische als creatieve wijze over het aantal lessen (lesuren) verdeelt. Optimale samenwerking van alle leerkrachten is hierbij noodzakelijk. Groepswerk, thematisch of projectonderwijs zijn aangewezen ter afwisseling van de gewone lesvorm.

-	Op geregelde en bij het begin van het schooljaar vastgelegde tijdstippen worden vakgroepvergaderingen georganiseerd. Deze vergaderingen kunnen zowel een vakgebonden als een vakoverschrijdend karakter aannemen.

Het bereiken van de doelstellingen voor de technische en praktische vakken impliceert het werken aan de vakoverschrijdende eindtermen. Overleg en aansluiting met andere vakken is nodig om een schoolbeleid terzake uit te bouwen.
	.	leren leren;
	.	sociale vaardigheden;
	.	opvoeden tot burgerzin;
	.	milieueducatie;
	.	gezondheidseducatie.

5.2.2	Didactische werkvormen

Er bestaat een samenhang tussen de doelstellingen en leerinhouden van de technische, den de praktische vakken en de Stage.
In TV worden begrippen verduidelijkt, het ‘hoe’ en het ‘waarom’ verklaard. De leerinhouden worden inzichtelijk verwerkt en er worden relaties en verbanden gelegd.
In PV en tijdens de Stageworden basistechnieken verworven, theoretische inzichten getoetst aan de praktijk en op een rationele en ergonomische wijze geïntegreerd.

Bij de concretisering van de leerinhouden dient men rekening te houden met:
-	de inbreng en interesse van de leerlingen;
-	soorten materiaal en technieken;
-	het leerproces.

Overzicht van mogelijke didactische werkvormen:

Aanbiedende werkvormen	doceervorm
demonstratie
vertellen	
Gespreksvormen	onderwijsleergesprek
klasgesprek
groepsdiscussie	
Groepswerk	didactisch groepswerk
rollenspel
simulatiespel
gevalsstudie	
Individuele werkvormen	Zelfontdekkingsmethode
Practicum
Zelfstudiepakket
Leeropdracht - leercontract	
Strategieën	Beheersingsleren
Projectmethode
Excursie
Voorbereidende taken	

Affectieve vorming	relatie leerling-leerkracht
helpend gesprek
modeling (voorbeeldfunctie)
bekrachtiging
inschakelen van positieve groepskrachten
waardeverduidelijking
aanbieden van structuur	

Voor een meer gedetailleerde begripsomschrijving van de aangehaalde werkvormen, suggesties bij het gebruik en de waarde ervan, verwijzen we naar het boek:
‘Leren en onderwijzen’, Roger Standaert en Firmin Troch, ACCO Leuven, 1998.

6	Leerplandoelstellingen, leerinhouden, didactische wenken en hulpmiddelen

Leeswijzer

Het leerplan wordt schematisch voorgesteld in 6 kolommen. Deze zijn van links naar rechts te lezen.

Kolom 1: 	Numerieke volgorde

De doelstellingen zijn numeriek geordend per vak. Deze nummering heeft geen implicaties voor de chronologie in de realisatie van de doelstellingen. Er wordt geen volgorde vooropgesteld, het betreft een graadleerplan waarbij de vakwerkgroep dient uit te maken welke doelstellingen tot de invulling van het eerste en het tweede leerjaar behoren.

Kolom 2: 	Leerplandoelstellingen en leerinhouden

Leerplandoelstellingen (in grijs vak)

Deze geven de eigen doelstellingen weer die gericht zijn op het vak. Een leerplandoelstelling kan ook een vakoverschrijdende eindterm inhouden.

Leerinhouden (in wit vak)

Dit is leerstof die bedoeld is om de bijhorende leerplandoelstellingen te realiseren.

Kolom 3: 	Codering

Codering van de leerplandoelstellingen:

-	EDV	eigen doelstelling gericht op het vak;

-	LER 	leren leren
	SOC	sociale vaardigheden
	BUR	opvoeden tot burgerzin
	GEZ	gezondheidseducatie
	MIL	milieueducatie
		telkens met het volgnummer van het Besluit van de Vlaamse Regering: leerplan-		doelstelling die een vakoverschrijdende eindterm inhoudt. 
		Het gaat hier om verwijzingen naar de vakoverschrijdende eindtermen van de 		derde graad, de tekst is integraal in bijlage opgenomen.

Kolom 4: 	Basis of uitbreiding

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen basis- en uitbreidingsdoelstellingen.
Basisdoelstellingen (B) vormen de criteria voor het slagen, moeten door nagenoeg alle leerlingen bereikt worden.
Uitbreidingsdoelstellingen (U) zijn bedoeld voor uitbreiding en differentiatie. Het realiseren ervan is afhankelijk van de beschikbare tijd en van de mogelijkheden binnen de leerlingengroep, ze kunnen niet verplicht worden voor alle leerlingen.

Kolom 5: 	Didactische wenken en hulpmiddelen

Didactische wenken zijn bedoeld als ondersteuning van de leerkracht, de vakwerkgroep en het schoolteam.

Zij kunnen:
-	een leerplandoelstelling of leerinhoud verduidelijken;
-	didactische werkvormen of hulpmiddelen aangeven die leerplandoelstellingen helpen 	realiseren;
-	richtlijnen geven voor evaluatie;
-	verwijzen naar bibliografie, nuttige adressen;
-	verbanden leggen met andere vakken, met vakoverschrijdende eindtermen, met 	informatie- en communicatietechnologie, met intercultureel onderwijs, met taalbeleid.
	Zie ook overeenstemmende hoofdstukken elders in dit leerplan.

Kolom 6: Link

Deze kolom is bedoeld om het schoolteam te ondersteunen. De in kolom 5 omschreven verwijzingen worden gecodeerd weergegeven en vestigen de aandacht van de lezer op vakoverstijgende afspraken en vakoverschrijdende eindtermen.

Codering:
-	ander vak, bijvoorbeeld AAR (aardrijkskunde), BIO (biologie), FRA (Frans), NED 	(Nederlands), PAV (project algemene vakken),…
-	vakoverschrijdende eindtermen: 	LER leren leren
	SOC sociale vaardigheden
	BUR opvoeden tot burgerzin
	GEZ gezondheidseducatie
	MIL milieueducatie
-	informatie- communicatietechnologie: ICT
-	intercultureel onderwijs: ICO
-	taalbeleid: TA.BE

	1ste lj.	2de lj.	
TV BOUW	8u	8u	
Technisch Tekenen
Technologie	

TV BOUW: Technisch tekenen

Ten geleide

Het is niet zo zeer de bedoeling van deze studierichting de leerlingen voor te bereiden op het beroep van bouwkundig tekenaar. Met andere woorden, doelstellingen zoals CAD-pakket kunnen beheersen en tekeningen of schetsen perfect afwerken zijn in de leeromgeving van deze leerlingen niet relevant. De nadruk wordt hier gelegd op de praktische kennis en toepasbaarheid van schetsen, tekenen en vooral Tekeninglezen.

Beginsituatie

Vanuit de basiskennis van het TV Technisch Tekenen uit de tweede graad hebben leerlingen basiskennis van:
-	Richtlijnen en normen.
-	Het praktisch gebruik van een schaal
-	Meetkundigtekenen
-	Projectietekenen.
-	Constructietekenen
-	Planlezen.
-	Schetsen.
Meerbepaald in het vakgebied Bouw.
Leerlingen die uit andere studierichtingen overstappen hebben hier extra steun en begeleiding nodig om hun achterstand bij te benen op gebied van Technisch Tekenen in Studiegebied Bouw.

Algemene vakdoelstellingen

-	Schetsen kunnen maken van uit te voeren werkstukken.
-	Details kunnen schetsen van samengestelde constructies.
-	Bouwkundige plannen kunnen lezen ter ondersteuning van het uit te voeren werk.
-	Beton- en bewapeningsplannen kunnen lezen.
-	Ruimtelijk inzicht ververwerven.
-	Bouwconstructies en onderdelen ervan kunnen tekenen.
-	Een CAD-toepassing kunnen gebruiken ter ondersteuning van het constructietekenen

Algemene Methodologische wenken:

Oefeningen uit de lessen PV kunnen voorbereid worden tijdens de lessen Technisch Tekenen. Zo merken de leerlingen de praktische toepasbaarheid van de tekenvaardigheden. Dit werkt motiverend.

Projectwerk strekt sterk aanbeveling.
In een project kan een bouwconstructie of een deel van een constructie uitgewerkt worden. Het project wordt samengesteld zodat hierin verschillende vaardigheden en technieken in voorkomen. Bovendien, afhankelijk van de mogelijkheden van de infrastructuur van de school kan het project voldoende groot gekozen worden zodat de leerlingen in team aan het project kunnen werken. Zodat niet alleen de technische doelstellingen kunnen nagestreefd worden maar ook de doelstellingen op vlak van teamgeest en samenwerking.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
SCHETSEN		
1	Een constructiedetail kunnen schetsen.	EDV
LER 6	B			
2	Een doorsnede kunnen schetsen.	EDV
LER 6	B			
	Bouwkundige detailaanzichten en –doorsneden.	Op een bouwplan een uit te werken detail aanduiden, bespreken en vervolgens schetsen.
Het kan nuttig zijn dat een bestaande constructie opgemeten wordt, waarna de gegevens via schetsen op tekening vastgelegd worden.	
LER2
LER3	
PLANLEZEN		
3	Een eenvoudig bouwplan kunnen lezen.	EDV
LER 3,4,5,6	B			
	Algemeen bouwplan.	Varianten bespreken en uitteken.		
4	Constructief inzicht verwerven.	EDV
LER 3,6	B			
	Constructiedetails.	De nadruk moet gelegd worden op inzicht en conceptie, meer dan op tekenvaardigheid.	LER2
LER3	
5	Het verband kunnen inzien tussen een algemeen bouwplan en een betonplan van een gezinswoning.	EDV
LER 5	B			
	Hulpelementen voor de uitvoering van het gewapend beton:	B.v. legplan vloerelementen met ondersteuning van PC.	ICT	
6	Een eenvoudig beton- en wapeningsplan kunnen lezen.	EDV
LER 3,4,5,6	B			
	Betonplan, bekistingsplan en wapeningsplan.
Wapeningsborderel.			
7	Ruimtelijk en constructief inzicht verwerven en verbanden kunnen leggen tussen de afzonderlijke tekeningen van één gebouw.	EDV
LER 3,5,6	B			
	Woningen.

	Plannen worden aan elke leerling ter beschikking gesteld.	LER2
LER3	
8	Ruimtelijk en constructief inzicht verwerven en verbanden kunnen leggen tussen de afzonderlijke tekeningen van grote gebouwen.	EDV
LER 3,5,6	U			
	Grote gebouwen.	B.v. appartements- en industriegebouwen.		
BOUWKUNDIG TEKENEN		
9	Een detail kunnen tekenen ter verduidelijking van moeilijke verbindingen.	EDV
LER 5,6	B			
		Met ondersteuning van PC.
Bibliotheek.	ICT
LER2
LER3	
10	Basisprincipes van bouwkundig tekenen kunnen toepassen in een eenvoudige constructie.	EDV
LER 4,6	B			
		Vertrekken van relatief eenvoudige volumes.
B.v. vrijstaande garage met platdak.		
11	Het verband tussen een algemeen plan en een bekistingsplan van het gewapend beton bij een éénsgezinswoning inzien.	EDV
LER 5	U			
	Algemeen bouwplan.
Constructiedetails.
Legplan vloerelementen.
Bekistings- en wapeningsplan gewapend beton wapeningsborderel.			
12	Inzicht verwerven in minder gebruikelijke constructies.	EDV
LER 3,6	U			
		Bouwkundige tekeningen worden onder een willekeurig verkleinde schaal ter beschikking gesteld van de leerling.

		
CAD-tekenen		
13	Een CAD-pakket kunnen toepassen ter ondersteuning van het vaktekenen.	EDV
LER 6
ICT	B			
	CAD-pakket.			
14	Een CAD-bibliotheek kunnen gebruiken.	EDV
LER 3,6
ICT	B			
	Bibliotheek.			
15	Een tekening kunnen plotten.	EDV
LER 6
ICT	B			
	Plotten.			

TV BOUW: Technologie

Algemene vakdoelstellingen

Materialenleer

•	Vertrouwd geraken met de bijzondere bouwmaterialen.
•	Het toepassingesgebied van de courant gebruikte materialen kennen.
•	Materialen aan de hand van specificaties en uiterlijk kunnen herkennen.

Bouwplaatsorganisatie

•	Weten dat alle constructies van een gebouw schematisch in volgorde worden gebouwd.
•	Een planningstechniek kunnen gebruiken om een bouwplaatsinrichting te kunnen opmaken.
•	Weten welke regels gelden op een bouwwerf.

Topografie

•	Vertrouwd worden met de opmetingsgereedschappen en –technieken.

Bestekrekenen

•	De verschillende facetten en stadia van een bestekrekening kunnen bespreken.
•	Weten hoe een kostprijs tot stand komt.

Constructieleer

•	De constructieregels van de verbandvorming kunnen toepassen en inschakelen bij eenvoudige en moeilijke oplossingen.
•	Kunnen bepalen waar bepaalde constructies in een gebouw voorkomen.
•	Een juiste vakkundige oplossing kunnen kiezen en ontwikkelen.

Bouwwetgeving

•	De nodige wetgeving voor bouwvakkers kunnen raadplegen.

Algemene methodologische wenken

Materialenleer

•	De coördinatie tussen de verschillende onderdelen is absoluut noodzakelijk.
•	Wanneer er permanent wordt gewaakt over de coördinatie tsn het TV en de PV zullen leerlingen sneller het verband tussen de verschillende vakken inzien. Bovendien wanneer de leerlingen dit inzicht verwerven werkt dit motiverend.

•	De leerlingen leggen documentatie aan bouwmonsters verzamelen i.v.m. verschillende bouwmaterialen die in de loop van het schooljaar gezien worden b.v. baksteen, cement, enz …

•	Handelaars in bouwmaterialen bezoeken.

•	Proeven met bouwmaterialen uitvoeren.

•	Het ICT-gebruik en het opzoeken van informatie met PC, Internet en CD-rom. Wordt best sterk gestimuleerd. Mettertijd zal ICT in elke sector als basisvaardigheid beschouwd worden. Vandaar kunnen we dit stimuleren, en dit zeker bij BSO-leerligen.

•	Er zal steeds de nodige aandacht besteed worden aan veiligheids-, milieu- en hygiënische aspecten.

Bouwplaatsorganisatie

•	De leerlingen moeten onder begeleiding van de leraar een planning van tijdschaal opstellen, voor de uit te voeren oefening.

•	Zoals de hele samenleving is ook de bouwnijverheid gereglementeerd.

•	Wetten en reglementen zijn veelal in een “juridisch jargon” opgesteld en dus voor niet-ingewijden moeilijk te begrijpen.

•	Onder leiding van de leraar zullen de leerlingen met diverse situaties in contact gebracht worden door middel van foto’s, dia’s, situatieschetsen, …

•	Ook kunnen werfbezoeken, met nabespreking, zeer nuttig zijn om voorkomende moeilijkheden en situaties te evalueren.  Hier kan ook de op de werf toegepaste wetgeving getoetst worden aan de af te werken leerstof. 

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
BOUWMATERIALEN		
Kleef- en voegmateriaal		
1	Verschillende kleef- en voegmaterialen van elkaar kunnen onderscheiden en hun toepassingen kennen.	EDV
LER 3,4,6
MIL 1,2	B			
	Bouwlijmen
Reparatiemortel
Voegkitten			
Beton al of niet gewapend		
2	De eigenschappen, samenstelling en gebruik van beton kennen.	EDV
LER 4,6	B			
	Eigenschappen, samenstelling en gebruik:
-	cementen
-	zand – grind – steenslag
-	lichte granulaten
-	hulpstoffen			
3	De wijzigingen van de morteleigenschappen door het gebruik van hulpstoffen voor beton tijdens binding en verharding kennen.	EDV
LER 4,5,6	B			
	Wijzigingen van beton tijdens binding en verharding:
-	bindingsversnellers
-	bindingsvertragers
-	verhardingsversnellers			
4	De invloed van lucht en andere gassen kunnen verwoorden.	EDV
LER 4,5	U			
	Wijzigen van het gehalte aan lucht en andere gassen:
-	luchtbelvormers
-	gasvormers – schuimvormers	Demonstratie.		
5	De kwaliteitsverbeteringsfactoren van beton kennen.	EDV
LER 4	B			
	Duurzaamheid en mechanische eigenschappen van beton verbeteren:
- waterdichtingsmiddelen – waterafstoters – corrosieremmers			
6	Weten hoe men beton moet vervaardigen, storten, nabehandelen en beproeven.	EDV
LER 4,6	B			
	Vervaardigen en storten – transport – mengen – trillen – nabehandelen – beschermen	Bezoak aan een betoncentrale.		
7	De meest gebruikte handelsvormen van betonstaal kennen.	EDV
LER 4	B			
	Staalsoorten	Bondige beschrijving van handelsvormen.
Bezoek aan betonstaalverwerkingscentrale.
B.v. verbeterde aanhechting.		
8	Weten hoe de kwaliteit van beton wordt vastgesteld.	EDV
LER 4,6	U			
	Vaststellen van de kwaliteit:
-	maken van proefkubussen
-	persen in labo
-	gebruik van sclerometer
Kwaliteitsklasse:
-	sterkte klassen
-	blootstellingsklasse
-	consistentieklasse
-	maximale korrelgrootte	Aan de hand van proefkubussen en een drukpers de kwaliteit van het beton laten vaststellen. 		
Isolatiematerialen		
9	De eigenschappen, handelsvormen en toepassingen van verschillende isolatiematerialen kennen.	EDV
LER 4,6	B			
	Vochtwerende
Akoestische en thermische
Toepassingen	B.v. bitumineuze en kunststofproducten.
Isolatiewaarde toelichten.
B.v. glaswol, steenwol, schuimglas, kurkplaten, …
De klemtoon moet worden gelegd op eigenschappen, handelsvormen en gebruik van de isolatiematerialen, minder op het vervaardigen ervan.	MIL2	
Metalen in de bouw		
10	De handelsvormen van stalen profielen in de bouw kunnen opzoeken.	EDV
LER 3,6	B			
	Profielen:
- handelsvormen en maten	U; I-; H-; L-kokerprofielen, …
Leerlingen  zelf documentatie laten opzoeken in catalogi of op internet.	ICT	
11	Handelsvormen en toepassingsgebeid van onderdelen kennen.	EDV
LER 4,6	B			
	Specifieke toepassingen van staal in de bouw	B.v. spouwankers, nagels en bouten, schroefdraadstangen, chemische ankers.
		
12	Weten waarom een bepaalde beschermingsmethode worden toegepast.	EDV
LER 4
GEZ 7,8	B			
13	Beschermingslagen kunnen herkennen.	EDV
LER 3,6	B			
	Bescherming van staalproducten	Galvaniseren, metaliseren, verven, …		
14	Eigenschappen, handelsvormen en toepassing van non-ferrometalen in de bouwnijverheid kennen.	EDV
LER 4,6	B			
	Non-ferrometalen in de bouw
	Bladlood, zink, koper, aluminium.		
BOUWPLAATSORGANISATIE		
Voorstudie		
15	Op basis van het dossier de uit te voeren werken kunnen afleiden.	EDV
LER 3,6	B			
	Dossier:
-	architect
-	veiligheidscoördinator	Naast het dossier ook aandacht besteden aan de werkelijke situatie van het bouwterrein b.v.:
-	plan, lastenboek, meetstaat.
-	nutsleidingen
-	toegankelijkheid van het terrein.	LER2
LER3	
Planning		
16	De planning van het uit te voeren werk kunnen interpreteren.	EDV
LER 3,4,6	B			
	Volgorde van bewerkingen
	Praktijkvoorbeelden gebruiken.
Voorbeeld van een planning kunnen toelichten.
Als het mogelijk is wordt een bouwwerf bezocht en worden de gebruikte planningstechnieken besproken.		
17	Een tijdschaal kunnen interpreteren.	EDV
LER 3,4,6	B			
	Voorstellingswijze van planningen met tijdschaal			
Materiaal- en materieelopslag		
18	Het materiaal- en materieelschema kunnen interpreteren.	EDV
LER 3,4,6	B			

			
Bouwplaatsinrichting		
19	De noodzaak van een goede bouwplaatsinrichting inzien.	EDV
LER 4
GEZ 8	B			
20	Een inrichtingsplan kunnen opstellen.	EDV
LER 6	U			

	
Aandacht besteden aan efficiënt werken, plaats voor materiaallevering, opslag van materiaal en materie, het voorkomen  van diefstal op de werf, +velveiligheid, milieu en hygiëne.

	MIL1
MIL2
GEZ3	
Bouwplaatsmachines		
21	De voornaamste machines kennen.	EDV
LER 4,6	B			
22	De toepassingen kunnen bespreken.	EDV
LER 4	B			
23	De veiligheidswetgeving kennen.	EDV
LER 4
GEZ 8	B			
	Cirkelzaag
Elektrische handzaag
Mortel- en betonmolen
Steenzaag
Trilnaald
Elektrische knip- en buigmachine
Bouwlift - kraan
Pompen
…

	De lessen zoveel mogelijk illustreren en demonstreren aan de hand van machines in de werkplaats.
Leerlingen krantenknipsels over arbeidsongevallen laten verzamelen.	LER2
LER3
GEZ 3	
TOPOGRAFIE		
24	Het begrip topografie kunnen omschrijven.	EDV
LER 4
TA.BE.	B			
	Begrip			
25	Een plan kunnen lezen en verklaren.	EDV
LER 3,4,5,6	B			
	De legende
Soorten kaarten en plannen
Schaal

	Gebruik maken van kaarten of dia’s, b.v. aantonen dat het kunnen lezen en verklaren van een legende een noodzaak is.
O.a. topografische kaarten of stafkaarten, kadasterplannen, landkaarten en stadsplannen, wegenplannen.
Verschillende kaarten tonen en doornemen.		
26	Weten hoe en wanneer men gebruik maakt van verschillende meetgereedschappen voor lengtemeting 	EDV
LER 3,4,6	B			
	Vouwmeter,  meetbanden, meetwiel	Behandel eveneens de elektronische toestellen.
De meetgereedschappen moeten geijkt zijn.
Nulpuntfout.		
27	Het toepassingsgebied van meetinstrumenten om lijnrichtingen te bepalen kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
	Jalons, schietlood, jalonrichter, jalonstatief
	Rechte lijnen uitzetten.		
28	Het toepassingsgebeid van meetinstrumenten om rechte hoeken uit te zetten kennen.	EDV
LER 4	U			
	-	enkel- en dubbelpentagon prisma
-	winkelhaak
-	stelling van Pythagoras (3-4-5-regel)
	Berust op de wetten van breking en terugkaatsing van lichtstralen. 
Oefeningen:
-	uitzetten van rechte hoeken;
-	snijpunten bepalen.
Rekening houden met de zon.	SOC 13	
29	Het waterpastoestel kunnen opstellen en gebruiken.	EDV
LER 4,6	B			
	Waterpastoestel			
30	De rotatieve laser kunnen opstellen en gebruiken.	EDV
LER 4,6	U			
	Rotatieve laser			
31	Terreinverrichtingen onder begeleiding en in groepsverband kunnen uitvoeren.	EDV
LER 6
SOC 6,8,9,
10,14	U			
	Terreinverrichtingen	Oefeningen:
-	uitzetten van rechte hoeken;
-	uitzetten van een rechthoek en controle meting;
-	uitzetten van een rechthoek evenwijdig aan de basis;
-	meten van afstanden met meerdere slaglengte;
-	meten in geaccidenteerd terrein, sluitfout;
-	welk meetinstrument bij goed oef slecht weer (temperatuur) gebruiken?
Gebruik maken van een opmetingsschets.	SOC 13	
BESTEKREKENEN		
32	De werkwijze kennen voor het berekenen van oppervlakten en volumes.	EDV
LER 4,6	B			
	Het berekenen van oppervlakten en volumes.	In afspraak met leerkracht Wiskunde of PAV.	WIS	
33	De methode van opmeten kennen en kunnen toepassen.	EDV
LER 4,6	B			
	Het opmeten.
Methode van het opmeten.		PAV	
34	Een opmetingsstaat kunnen opstellen.	EDV
LER 6	B			
	Gedetailleerde en samenvattende meetstaat.			
35	Eenheidsprijs kunnen berekenen.	EDV
LER 6	B			
	Het berekenen van de prijs:
•	Algemene kosten en winst
•	materiaalkost, 
•	loonkost.	Bespreken en berekenen hoe de aannemingsprijs tot stand komt.	ICT	
36	De totale kostprijs kunnen berekenen op basis van eenheidsprijzen per post.	EDV
LER 3,6
ICT	B			
				
37	Een bestellijst kunnen opstellen.	EDV
LER 6	B			
	Bestellijst			
CONSTRUCTIELEER		
Dragende vloerconstructies		
38	De omschrijving van dragende vloerconstructies kennen.	EDV
LER 4	B			
	Dragende vloerconstructie			
39	De uitvoeringsmethode voor het plaatsen van steunvloeren kunnen verantwoorden.	EDV
LER 4,5,6,9	B			
	Hout
Prefabbetonvloeren;
-	potten en balkjes
-	breedplaatvloeren
-	welfels
Monoliet beton	Gebruik maken van praktisch documentatiemateriaal.
Plaats van vloerisolatie kan hierbij toegelicht worden.	LER2	
Huisriolering		
40	Een rioleringsplan kunnen ontleden.	EDV
LER 3,4,5,6	B			
41	De eisen en voorschriften kennen.	EDV
LER 4
GEZ 8	B			
42	De te gebruiken materialen kunnen omschrijven.	EDV
LER 3,4	B			
43	De plaatsings- en afwerkingsvoorschriften van het materiaal kennen.	EDV
LER 4	B			
	Algemene begrippen
Soorten
Mogelijkheden tot lozing
Leggen van leidingen
Gemetselde putten
Geprefabriceerde punten	Werfbezoek is noodzakelijk.
Verwijzen naar lokale reglementering en milieuwetgeving.	
MIL3
LER2	
Daken		
44	De samenstelling van een dakconstructie kunnen ontleden.	EDV
LER 4,5,6	B			
45	Het doel en de eisen van elk onderdeel van het dak kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
46	De uitvoeringsmethode kunnen omschrijven.	EDV
LER 4,6	B			
	Algemeenheden
Algemene dakvormen en elementen
Dakconstructies
Dakisolatie – dampscherm
Onderdak
Dakbedekkingen	Gebruik maken van audiovisuele middelen.
Men kan eventueel werken met maquettes.
Platte daken en zadeldaken kunnen hier behandeld worden.	ICT	
Schoorstenen – ventilatie 		
47	Werking van een rookkanaal kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
48	De opbouw van een rookkanaal kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
	Werking van een rookkanaal
Opbouw van een rookkanaal
Materialen van een rookkanaal	Leerlingen erop wijzen dat de samenstelling rookkanalen kunnen verschillen in functie van de verbrandingsinstallatie.	MIL	
49	Doel en basisprincipes van ventilatie kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
50	De uitvoering van veel gebruikte ventilatiesystemen kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	U			
	Verluchting:
-	doel: 
o	beschrijving
o	noodzaak
-	basisprincipes
-	toepassingsgebied
-	uitvoering: luchtkokers, openingen

	Bespreek o.a. verluchting van bergingen en kelders.		
Trappen		
51	De constructie van verschillende trapvormen kunnen omschrijven.	EDV
LER 4	B			
	Trapvormen
Uitvoering	Dia’s, foto’s gebruiken als documentatiemateriaal.
Op- en aantreden berekenen.		
Geprefabriceerde elementen		
52	Verschillende systemen van geprefabriceerde elementen kunnen omschrijven en hun gebruik kennen.	EDV
LER 4	U			
	Doel
Systemen
Handelsmaten
Transport
Montage	Te bekijken bij werfbezoeken.
Sandwichepanelen, prefab, beton.
Dakleggers, balken, kolommen, gevelbekleding.		
Verbouwings- en restauratietechnieken		
53	Weten hoe gedeelten van een gebouw in veilige omstandigheden kan gesloopt worden.	EDV
LER 4
GEZ 8
MIL 3	U			
	Sloopwerk:
-	werkwijzen van slopen
-	terugwinnen van materialen
-	veiligheidsaspecten
			
54	Weten hoe een gedeelte van een gebouw te verbouwen in veilige omstandigheden.	EDV
LER 4
GEZ 8	U			
	Verbouwingswerken:
-	kappen van deuren
-	verbouwen van vensters
-	vensters van dragende muren (schoortechnieken)
-	veranderen/vervangen van draagvloer
-	vocht- en isolatieproblemen oplossen	Bestaande werkstukken in praktijk verbouwen of aanpassen.		
55	De technische vaardigheden kennen om betonschade te herstellen.	EDV
LER 6	U			
	Betonherstelling
-	schadegeval vaststellen
-	oorzaken opsporen
-	herstellen van schade			
56	Methoden kennen om duurzaamheid van een gebouw tegen weersomstandigheden, zure regen, e.d. te verhogen.	EDV
LER 4	U			
	Gevelbehandeling:
-	reinigen
-	beschermen en instandhouding

	Werf bezoeken		
BOUWWETGEVING		
Algemeen		
57	De algemene wetgeving kunnen opzoeken.	EDV
ICT
LER 3	B			
				
Het bouwdossier		
58	Inzicht verwerven in het administratief gedeelte van het bouwproces,  van aanvang tot afwerking.	EDV
LER 4	B			
59	Een eenvoudig bestek kunnen lezen en verklaren.	EDV
LER 3,4,5,6	B			
	Bouwcontract
Bouwheer
Architect
Aannemer
Veiligheidscoördinator.
Stedebouwkundige vergunning
Bouwdossier
Bestek
Uitvoeringsplannen - detail
Meetstaat
Kostenraming door de architect opgesteld.
	Een volledig bouwdossier met bestek en plannen tonen en bespreken.	LER2	
Sociale wetgeving		
60	Het statuut van de bouwvakarbeider kennen.	EDV
LER 4	B			
61	Opzoekingen hierrond kunnen uitvoeren.	EDV
LER 3
ICT	B			
	Algemeen:
-	het arbeiders- en bediendecontract
-	plichten van de arbeider en bediende
-	plichten van de patroon
-	einde arbeidsovereenkomst
-	minimum loon
-	de arbeidsduur
-	betaalde feestdagen 
-	betaald educatief verlof
-	het kleinverlet of kort verzuim	Verschil duidelijk maken.
Voorbeelden uit de praktijk.	ICT
BUR	
62	Specifieke arbeidsreglementering eigen aan de bouwsector kunnen raadplegen.	EDV
LER 3	B			
	Werkloosheid
Weerverlet
Getrouwheidszegels
Vakantiegeld
Vorstverlet (vorstkaart)	Informatie inwinnen bij vakbondsorganisatie, VDAB etc. onder vorm van folders informatiesessies.	
ICT
LER2	

	1ste lj.	2de lj.	
PV PRAKTIJK BOUW	0/13/16u	0/10	

PV Praktijk Bouw			   				     -

Beginsituatie

De leerlingen afkomstig uit de tweede graad Bouw hebben reeds basisvaardigheden verworven van:
-	Meetmethode eigen aan de bouw.
-	Metselen ( gewone ,ondergronds-, funderingsmetselwerk, parament
-	Bekisten
-	Ijzervlechten
-	Betonstorten

Algemene vakdoelstellingen

•	Richtlijnen inzake welzijn en hygiëne  kunnen naleven.(GEZ 3)
•	Til-, hef-, en verplaatsingstechnieken kunnen toepassen.( GEZ3)
•	Steigers en ladders volgens de geldende veiligheidsvoorschriften kunnen monteren en demonteren( GEZ3)
•	Persoonlijke beschermingsmiddelen kunnen gebruiken en onderhouden.(GEZ3)
•	Collectieve beschermingsmiddelen herkennen en ze in teamverband kunnen plaatsen.(GEZ3)
•	Het gebruik en elementair onderhoud van bouwplaatsmachines kennen.
•	De interne bouwplaatsregels en geldende vorderingen kunnen toepassen.
•	Gevaarlijke situaties kunnen herkennen en melden.(GEZ3)
•	Het gepaste gereedschap kunnen kiezen.
•	Zin voor samenwerking: Bereid zijn om in overleg gemeenschappelijk aan eenzelfde taak te werken.
•	Doorzettingsvermogen: erop gericht zijn, ondanks moeilijkheden, een doel te bereiken.
•	Zelfstandigheid: Bereid zijn om zelfstandig, zonder hulp of toezicht een taak uit te voeren.
•	Accuratesse/ Resultaatgerichtheid/Kwaliteitsbewustzijn: erop gericht zijn een taak nauwkeurig en volgens plan te voltooien.
•	Gericht zijn op kostenbewust handelen: afval beperken, materiaal beschermen en recuperen, gereedschap en machines onderhouden.

Nr.	Leerplandoelstelling en leerinhoud	Code	B/U	Didactische wenken en hulpmiddelen	Link	
Plannen en voorbereiden		
1	Uitvoeringstekeningen en een werkopdracht kunnen lezen.	EDV
LER 3,4,6	B			
	Uitvoeringstekening en werkopdracht			
2	Kunnen meewerken aan het inrichten van een bouwplaats.	EDV
LER 6
SOC 6,8,9,
10,14 	U			
	Bouwplaats			
3	De eigen werkplek kunnen inrichten.	EDV
LER 6	B			
	Werkplek			
4	De hoeveelheid en de aard van de geleverde materialen met de leveringsbon kunnen vergelijken.	EDV
LER 5,6	B			
	Leveringsbon			
5	De bouwmaterialen op de aangeduide plaats correct kunnen opslaan.	EDV
LER 6	B			
	Opslaan			
6	Meettoestellen om een gebouw uit te zetten kunnen gebruiken.	EDV
LER 6	B			
	Spiegelkruis (prisma)
Waterpastoestel
Slangwaterpas
Horizontaal roterende laser	Leerlingen bijbrengen dat ze met nodige nauwkeurigheid moeten werken.		
GRONDWERKZAAMHEDEN UITVOEREN		
7	Manueel een sleuf of put kunnen  graven, effenen, nivelleren en schoonmaken.	EDV
LER 6	B			
	Mogelijke risico’s bij het graven van sleuven en putten
De breedte van sleuf/put in relatie tot de diepte en de wijze van stempelen van een talud
	Leerlingen wijzen op mogelijk risico’s bij het graven van putten en gleuven.
Werfbezoek.		
8	Een aardingslus kunnen plaatsen en beschermen.	EDV
LER 6
GEZ 8	B			
	Aardingslus			
9	Een zandcementmengsel (gestabiliseerd zand) kunnen aanbrengen en verdichten.	EDV
LER 6	B			
	Technieken voor het aanbrengen en verdichten van gestabiliseerd zand			
EEN RIOLERINGS- EN DRAINERINGSNET PLAATSEN		
10	Een rioleringsplan kunnen lezen.	EDV
LER 3,6	B			
	De verschillende onderdelen van een rioleringsnet
Minimale en maximale hellingen voor de verschillende soorten rioleringsstelsels			
11	Controleputten, leidingen en verbindingen met de nodige hulpstukken kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	De wijze van aansluiting op het openbare rioleringsnet
Het samenvoegen van onderdelen uit verschillende materialen	Controlekamers met of zonder reukafsluiter.		
12	Draineerbuizen kunnen plaatsen en aansluiten.	EDV
LER 6	U			
	Manieren van aansluiten en aanleggen
De eisen waaraan het aanvulmateriaal voor drainering moet voldoen			
13	Geprefabiceerde controlekamers kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	U			
		Eventueel demonstratiemateriaal gebruiken.		
BEKISTEN		
Voorbereiding		
14	Het gepaste gereedschap correct kunnen kiezen, gebruiken en onderhouden.	EDV
LER 3,4,6	B			
	Gereedschap
	Eventueel demonstratiemateriaal gebruiken.		
15	Een betonplan kunnen lezen en aanvullende uitvoeringsschetsen kunnen maken.	EDV
LER 3,6	B			
	Betonplan 	Hier kan documentatiemateriaal van het FVB gebruikt worden.		
16	De chronologische volgorde van montage- en demontagewerken kunnen bepalen en voorzieningen kunnen treffen om de bekistingswerken conform de veiligheidsrichtlijnen te kunnen uitvoeren.	EDV
LER 5,6
GEZ 8	B			
	Bekisting:
-	traditionele bekisting
-	systeembekisting
Bekistingsonderdelen
Werk uitzetten
Merktekens zetten	Bespreek panelen, ….		
17	Bij het bekisten voorzieningen kunnen treffen om naderhand gemakkelijk te kunnen ontkisten.	EDV
LER 5,6	B			
	Ontkisten			
Traditionele bekisting		
18	Met het gepaste gereedschap een traditionele bekisting kunnen samenvoegen, samenstellen, stellen en afschoren.	EDV
LER 6	B			
	Bekistingmateriaal en hulpstukken			
Systeembekisting		
19	Documentatie van systeembekisting kunnen lezen. 	EDV
LER 3	B			
20	In teamverband een systeembekisting volgens de gebruiksinstructies kunnen plaatsen.	EDV
LER 3,6
SOC 	B			
	Systeembekisting			
Algemeen		
21	In teamverband prefabelementen kunnen plaatsen.	EDV
LER 6
SOC 6,8,9,
10,14	U			
	Prefabelementen
Plaatsingstechnieken	Samenwerking met VDAB opleidingscentrum.	SOC	
22	Andere bouwelementen in de bekisting kunnen integreren.	EDV
LER 6	B			
	Voegsystemen
Isolatiematerialen
De invloed van verwerkingssystemen op de uitvoering			
23	Isolatiematerialen correct kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Isolatiematerialen:
-	soorten
-	toepassingsgebied	Op de vloer, tegen muren, in spouwmuren, in een bekisting.
Bespreek het verschijnsel “koudebruggen”.		
24	Stempels en schoren op een veilige manier stabiel kunnen plaatsen en verwijderen.	EDV
LER 6
GEZ 8	B			
	Verwijderen			
25	Inzicht verwerven in de krachtwerking.	EDV
LER 4	B			
	Stempel- en schoringswerken			
26	Doeltreffend kunnen ontkisten.	EDV
LER 6	B			
	Tijdstip voor ontkisten			
27	De bekisting kunnen reinigen.	EDV
LER 6
GEZ 3	B			
	Reinigingsmethode en –producten			
28	Het gerecupereerde materiaal opnieuw gebruiksklaar kunnen maken.	EDV
LER 6	B			
	Recuperatie materiaal.			
BETONSTAALVLECHTEN		
Voorbereiding		
29	Een wapeningsstaat en een wapeningsplan kunnen lezen.	EDV
LER 3	B			
	Genormaliseerde en symbolische voorstelling			
30	De staven op de gewenste lengte kunnen knippen.	EDV
LER 6	B			
	Courante handelsafmetingen			
31	De ontwikkelde lengte van plooivormen kunnen bepalen.	EDV
LER 4,6	B			
	Lengte plooivormen			
32	De diameter van staven kunnen meten.	EDV
LER 6	B			
	Diameter			
Uitvoering		
33	Staven kunnen plooien volgens de in de wapeningsstaat voorgeschreven vormen.	EDV
LER 3,6	B			
	Plooitechnieken voor verschillende plooivormen			
34	Een wapeningskorf- en net kunnen vlechten met een geschikte traditionele verbindingstechniek.	EDV
LER 6	B			
	Verbindingstechnieken
Klemtechnieken			
35	Wapeningskorf- en net stabiel kunnen maken.	EDV
LER 6	B			
36	Korfje van een eenvoudige balk kunnen plooien en samenstellen.	EDV
LER 6	B			
	Wapeningskorf
Wapeningsnet	Korfje van een eenvoudige balk kunnen plooien en samenstellen.		
	Afstandhouders			
37	Een wapening in een bekisting kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
38	Wapeningsresten uit de bekisting kunnen verwijderen.	EDV
LER 6	B			
	Wapening
Afstandhouder			
BETONNEREN		
39	Beton in de voorgeschreven volumeverhouding en met een gepaste plasticiteit kunnen aanmaken.	EDV
LER 6	B			
	Courante betonsamenstellingen
Volumetrische samenstelling van beton
Factoren die de eigenschappen van beton beïnvloeden			
40	De bekisting en de wapening kunnen controleren met het oog op het storten van het beton en vastgestelde gebreken kunnen melden.	EDV
LER 6	B			
	Zichtbare gebreken			
41	Het beton kunnen storten, spreiden en verdichten.	EDV
LER 6	B			
	Betonneringstechnieken en verwerkingstijd
Verdichtingstechnieken en mogelijke gebreken	Afspraak maken met aannemer voor een werfbezoek tijdens betonstorten.		
METSELWERK UITVOEREN		
42	Manueel en machinaal mortel en lijmmortel in de opgegeven volumeverhouding kunnen aanmaken.	EDV
LER 3,6
GEZ 3	B			
	Courant gebruikte mortel- en lijmmortelsoorten en hun toepassingsgebied
Toeslagstoffen, bindmiddelen en hulpstoffen
De plasticiteit van een mortel 
Instructies kunnen lezen
Mogelijke gezondheidsrisico’s bij de aanmaak van mortel		

	
43	Verschillende steensoorten kunnen metselen en lijmen.	EDV
LER 6	B			
	Kenmerken van steenmateriaal
Verwerkbaarheid			
44	Metselverbanden volgens uitvoeringsplan kunnen uitvoeren.	EDV
LER 3,6	B			
	Metselverbanden			
45	Volle muren en spouwmuren kunnen metselen.	EDV
LER 6	B			
	Samenstelling en functie van de onderdelen			
46	Het te isoleren oppervlak kunnen voorbereiden en isolatiematerialen correct kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Dampscherm
Koudebruggen
Courant gebruikte isolatiematerialen 			
47	Wachtbuizen kunnen plaatsen en beschermen.	EDV
LER 6	B			
	Doorvoerleidingen
Aansluiting			
48	Een mortelbepleistering kunnen aanbrengen.	EDV
LER 6	B			
	Mortelbepleistering			
49	Drainerings- en beschermingsmateriaal volgens de instructies van de fabrikant tegen muren kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Drainerings- en beschermingsmateriaal			
50	Ondergronds metselwerk kunnen vertinnen.	EDV
LER 6	B			
	Vertinnen
			
51	Bouwelementen kunnen inmetselen.	EDV
LER 6	B			
	Verankeringstechnieken			
52	Vochtisolatie kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Vochtisolatie:
-	noodzaak
-	plaatsingstechniek			
53	Metselwerk kunnen wapenen.	EDV
LER 6	U			
	Soorten wapening			
54	Spouwankers kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Spouwankers:
-	soorten
-	wijzen van plaatsing			
55	Uitzetvoegen kunnen uitvoeren.	EDV
LER 6	U			
	Uitzetvoegen			
56	Open stootvoegen kunnen maken en verluchtingsroosters kunnen plaatsen.	EDV
LER 6	B			
	Open stootvoegen
Verluchtingsroosters			
57	Meegaand kunnen voegen.	EDV
LER 6	B			
	Meegaand voegen			
58	Voegen kunnen uitkrabben en naderhand voegen.	EDV
LER 6	B			
	Samenstelling voegsels
			
59	Siermetselwerk volgens uitvoeringstekening kunnen uitvoeren.	EDV
LER 6	B			
	Siermetselwerk			
60	Overspanningen in metselwerk kunnen uitvoeren.	EDV
LER 6	B			
	Ondersteuningstechnieken			

… (in te vullen door de school) STAGE  BOUW:
0/3/16u in het eerste leerjaar
6/16u in het tweede leerjaar

Op de wekelijkse lessentabel van de school wordt een leerlingenstage aangeduid door een vakbenaming voorafgegaan door het woord Stage.  De school vult zelf de stagetoewijzing in: AV, TV, PV of KV.  

Het is noodzakelijk regelmatig de schoolopleiding van leerlingen bij te sturen dankzij de betrokkenheid van de bedrijfswereld.
Naast de leerlingenstage is, in het perspectief van een voortdurende afstemming van de schoolopleiding op de arbeidswereld, het voorzien van een ‘leerkrachtenstage’ aangewezen.

De tewerkstellingskansen verhogen, onder meer door:
•	inzicht te krijgen in de structuur, de werking van de sector;
•	kennis te maken met het werkmilieu, de sfeer en het werkritme;
•	nieuwe werkmethodes aan te leren en te leren werken met specifieke apparatuur die in de school niet voorhanden is;
•	zich passend te gedragen in het werkmilieu (taal, houding, kleding);
•	een verantwoordelijk gedrag te ontwikkelen en samen te werken binnen een nieuwe groep en omgeving;
•	kritiek te leren aanvaarden en positief te verwerken;
•	contacten te leggen en te onderhouden;
•	zelfstandigheid te verwerven bij het uitvoeren van opdrachten.

Activiteitenlijst

Daar de activiteitenlijst sterk afhankelijk kan zijn van het soort bedrijf en van de competenties van de leerlingen, is het noodzakelijk dat de volgende doelstellingen en attitudes aan bod komen.

Specifieke doelstellingen op de stage

•	Kennis maken met zoveel mogelijk facetten van het beroep om zich gemakkelijk aan te passen in de opdrachten in de sector.
•	Eigen mogelijkheden en beperkingen leren onderkennen.
•	Methodisch en procesmatig handelen.
•	Zin voor organisatie, efficiëntie, trends en kwaliteit ontwikkelen.
•	Contactbereidheid en zin voor samenwerking ontwikkelen.
•	In staat zijn informatie te verzamelen, te verwerken en te verstrekken.
•	Veiligheids- , hygiëne- en milieubewustzijn ontwikkelen.
•	Ergonomisch werken.
•	Kunnen omgaan met stress.
•	In opdracht kunnen werken
•	Een werkplanning kunnen uitvoeren.

Attitudelijst

De attitudelijst is de opsomming van de eigenschappen die de leerling-stagiair dient te verwerven om op een volwaardige manier te kunnen functioneren als werknemer en als teamlid.

Persoonlijke attitudes

Persoonlijke verzorging
Zelfdiscipline
Sociaal gedrag
Milieubewustzijn
Brede interesse
Leergierigheid
Initiatief
Assertiviteit
Inzet en doorzetting
…

Arbeidsattitudes

Resultaatgerichtheid
Kwaliteitszorg
Respect voor regels
Klantgerichtheid
Werkmethodiek
Kostenbewustzijn
Zin voor veiligheid
Zin voor teamgeest

ALGEMENE ORGANISATORISCHE ASPECTEN EN DIDACTISCHE
WENKEN

Voorwaarden tot organisatie

De organisatie van de stage gebeurt conform de omzendbrief: SO/2002/09 betreffende leerlingenstages in het voltijds secundair onderwijs.

Voorbereiding

Type stage
De stageperiode kan als een blokstage of als alternerende stage ingericht worden.

Keuze stageplaats
•	De mogelijkheden die de stageplaats kan bieden, moeten in overeenstemming zijn met de stagedoelstellingen.
•	De leerlingen moeten de kans krijgen om in contact te komen met diverse stageplaatsen, waardoor de mogelijkheid geboden wordt om zich te oriënteren naar een bepaald werkveld.
•	Diverse stageactiviteiten worden vastgelegd door de stagebegeleider en de stagementor in onderlinge afspraak met de andere leerkrachten i.v.m.:
o	de aard van de stageplaats naargelang de bekwaamheid van de leerling;
o	de specifieke stagedoelen;
o	de leer- en werkopdrachten nodig om de doelstellingen te realiseren;
o	de evaluatie;
o	de toepassing van de vigerende veiligheidsreglementering.
•	Er moet gestreefd worden naar het geleidelijk opvoeren van de moeilijkheidsgraad van de stagectiviteiten en naar de diversiteit ervan, zodat alle aspecten van de opleiding aan bod komen. Een aldus opgemaakte lijst van stageactiviteiten dient aan de stage-overeenkomst te worden gehecht.

Voorbereiden van de leerlingen op de stage
(zie ook A.R.A.B. art.28, opgenomen in de Welzijnswet)
•	Door de school worden voor elke stagiair in het individueel stagedossier de vereiste documenten gebundeld.
•	Bezoek aan de stageplaats en duidelijke afspraken met de stagegever of de stagementor, waar de stagiair actief bij betrokken is, is zeer belangrijk in de stagevoorbereiding.
Deze afspraken betreffen:
-	de contactpersoon op de stageplaats; de stagementor;
-	de werkuren;
-	de verplaatsing;
-	het zich melden bij aankomst / vertrek; melden van afwezigheid;
-	speciale eisen in verband met kleding, schoeisel, kapsel, …;
-	algemene regels in verband met hygiëne, milieu en orde;
-	het verblijf tijdens de pauze.
De stagebegeleider kan de stagiair een formulier bezorgen waarop deze afspraken kunnen worden genoteerd.

•	Leerlingenactiviteitenlijsten en attitudelijst:

De stageactiviteitenlijst concretiseert een aantal leerinhouden en leerplandoelstellingen op het vlak van kennis en vaardigheden.
Bijgevolg zal de stageactiviteitenlijst verschillend zijn naargelang de studierichting, het leerjaar en de specifieke mogelijkheden die een welbepaalde stageplaats biedt. Het is ook mogelijk om deze lijst aan te passen aan de capaciteiten van de leerling-stagiair.

Het is noodzakelijk dat de stageactiviteitenlijst in samenspraak wordt opgemaakt. De stagebegeleider kent immers de doelstellingen  van het leerplan en de mogelijkheden van de leerling-stagiair, terwijl de stagementor op de hoogte is van de vormingsmogelijkheden van de reële arbeidspost. Met deze gegevens kunnen ze samen een meest optimale lijst opstellen. Een aldus opgemaakte lijst van stageactiviteiten dient aan de stageovereenkomst te worden gehecht. Raadpleeg SO/2002/09.

De attitudelijst concretiseert een deel van de leerplandoelstellingen op het vlak van persoonlijke en arbeidsattituden.

De lijst van stageactiviteiten en de attitudelijst worden het best opgemaakt door de stagebegeleider in samenspraak met de stagementor met de bedoeling een optimaal leerproces bij de leerling-stagiair te bereiken. Voornoemde lijsten zijn de basis voor een correcte evaluatie van de prestaties van de leerling-stagiair. Daarnaast geven ze de leerling-stagiair duidelijke informatie en kunnen ze hem helpen na te denken over zijn eigen prestaties, bij zelfevaluatie.

Stagebegeleiding

•	De stage kan opgesplitst worden over verschillende leerkrachten die de begeleiding op zich nemen.

•	Geregelde stagebezoeken laten de stagebegeleider toe de vorderingen van de stagiair op te volgen, mee te werken en eventueel nieuwe afspraken te maken met de stagementor en de stagiair, zowel op het vlak van deskundigheid als op sociaal vlak.

•	De directe werkbegeleiding wordt vooral uitgevoerd door de stagementor.

•	Zoals uitdrukkelijk vermeld wordt in het stagereglement houdt de stagiair een stageschrift bij. Dit stageschrift moet gebruikt worden als communicatiemiddel tussen de betrokken partijen, in functie van de begeleiding, waardoor het voor de stagiair een vormend instrument wordt. In dit stageschrift wordt niet enkel een verslag gegeven van de stage-activiteiten (stagedag, datum, gepresteerde uren en activiteiten), maar wordt de stagiair ertoe aangezet een beoordeling te maken die aangeeft in welke mate de opdrachten vlot worden uitgevoerd of nog verdere oefening en begeleiding vragen. Tevens kan er gevraagd worden naar het geven van een beoordeling over zichzelf. Het is aangewezen om hiertoe een invulformulier te voorzien.

De stage-evaluatie

•	Evaluatiedossiers moeten worden gebruikt als begeleidingsinstrumenten. Ze dienen gericht te zijn op het realiseren van een permanente geïntegreerde evaluatie van de vorderingen van de stagiair. Indien men als richtsnoer vaste beoordelingscriteria hanteert dienen alle bij de stage betrokken partijen op de hoogte te zijn van deze zo concreet mogelijk omschreven items. Voor de inhoudelijke invulling ervan moeten telkens de stagedoelen geraadpleegd worden.
Het evaluatiedossier moet de stagiair voldoende oriënteren en opleiden naar het tewerkstellingsdomein.

•	De tussentijdse evaluatiefiche moet ruimte bieden om naast het waardeoordeel suggesties te geven ter bevestiging en verbetering van het leren. Het invullen gebeurt liefst door stagementoren en stagebegeleider samen, in aanwezigheid van de stagiair.
Het is immers noodzakelijk dat de leerling tijdig deze terugkoppelingsinformatie ontvangt.

•	Het waardeoordeel over het bereikte verwerkings- en beheersingsniveau van de stagiair op het einde van de stageperiode moet gebaseerd zijn op de bevindingen van stagementor en stagebegeleider en op mondelinge/schriftelijke evaluatie van de voorbije stageperiode door de stagiair.

•	Het stageschrift geeft een globaal beeld van het stagegebeuren. Het laat evaluatie toe van het bevattingsvermogen van de stagiair, van zijn zelfvormingsvorderingen en van zijn stage-instelling, onder meer via de geformuleerde appreciatie over de stage. Het stageschrift is dus tevens een evaluatie-instrument.
Opmerking:
De stagegegevens mogen geen elementen bevatten die de belangen van de stagegever zouden kunnen schaden. De stagiair moet gewezen worden op het beroepsgeheim dat niet geschonden mag worden. Daarom worden alle documenten en verslagen in verband met de stage in de school bewaard.

•	Het verzamelen van relevante informatie als middel tot bijsturing van het onderwijs- en begeleidingsproces kan onder meer gebeuren:
o	via stagebespreking tussen de bij de stage betrokken partijen
o	via de schriftelijke neerslag van de stage-ervaringen van de stagiair.
Uit deze gedachtewisseling en schriftelijke gegevens kunnen suggesties groeien inzake wijzigingen die aan de organisaties en uitvoering van de stage zouden moeten worden aangebracht ten bate van het leren van de stagiair.

DE STAGE ALS ONDERDEEL VAN DE GEÏNTEGREERDE PROEF

De leerlingenstage – een integrerende werkvorm bij uitstek – kan ook onderdeel uitmaken van de geïntegreerde proef. De beoordeling van de leerling voor zijn geïntegreerde proef gebeurt door hetzelfde lerarenteam, aangevuld met externe deskundigen die niet tot de onderwijsinstelling behoren. Deze deskundigen worden door de inrichtende macht of de afgevaardigde aangeduid in de loop van het schooljaar. Hun aantal mag niet hoger zijn dan het aantal betrokken leraars.

In aansluiting op de visie op de geïntegreerde proef, dient de evaluatie van de stage in overweging genomen te worden bij de deliberatie over het al dan niet slagen voor de geïntegreerde proef.

7	Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT)

7.1	Instructie, differentiatie en remediering met behulp van ICT
 
ICT kan het lesgeven ondersteunen. ICT biedt immers de mogelijkheid om bepaalde leerinhouden op verschillende manieren voor te stellen en aan te brengen via tekst, geluid, stilstaand en bewegend beeld.

Bepaalde programma’s verhogen het inzicht d.m.v. visualisatie, simulatie, door schema’s op te bouwen, iets wat zonder computer maar in beperkte mate mogelijk is.

Sommige softwareprogramma’s zijn interactief zodat een meer geïndividualiseerd leerproces kan worden doorlopen. De leerling kan dan op eigen tempo werken en eventueel een eigen parcours kiezen. Een aantal programma’s oefenen vaardigheden en oplossingsstrategieën of zijn geschikt om individueel of in groep te differentiëren en te remediëren.
Via tests kan worden nagegaan in hoeverre kennis en vaardigheden verworven zijn. Dit heeft zeker voordelen als het programma een goede feedback aan de leerling geeft en toelaat op verschillende niveaus te werken.

7.2	Informatie verwerven en verwerken met ICT 

Bij dit belangrijke deelaspect van ‘leren leren’ kan ICT een uitgelezen rol spelen. Er bestaan heel wat cd-rom’s die allerlei informatie interactief aanbieden. De informatie wordt hier op een andere manier aangeboden dan met een ‘lineaire’ informatiebron. Via de talrijke ‘links’ bouwt de leerling een individueel parcours op en komt zo tot zijn eigen ‘hypertekst’. Er zijn dus andere ‘leesstrategieën’ nodig dan bij een lineaire tekst. Om leerlingen hierbij te ondersteunen zijn gerichte zoekopdrachten en verwerkingstaken noodzakelijk (informatie ordenen, schema’s aanvullen, informatie vergelijken, verbanden leggen, woordbetekenissen afleiden, ...).

Ook het internet is een onuitputtelijke bron van informatie. Om zich een weg te banen door het grote aanbod is een kritische ingesteldheid noodzakelijk. Deze houding moet aangeleerd worden. Als leerlingen binnen of buiten de klas informatie op het web zoeken, moeten ze over een aantal beoordelingscriteria voor ‘tekstmateriaal’ beschikken. Hiervoor kunnen ze met de instructiefiche in bijlage werken.

Sommige opdrachten kunnen de leerlingen van ‘huiswerksites’ plukken. Opgaven zullen met deze nieuwe realiteit moeten rekening houden, willen ze zinvol blijven: bronvermelding eisen, meer vergelijkende opdrachten, meer persoonlijke en kritische verwerking.
Aan groepsopdrachten en -eindproducten kunnen kwalitatief hogere eisen worden gesteld qua vormgeving en presentatie. Aan bepaalde opdrachten kan een mondelinge presentatie gekoppeld worden: ‘PowerPoint’ kan hier ondersteunend werken. Samenwerken met de leerkracht (toegepaste) informatica behoort tot de mogelijkheden.

7.3	Communiceren met ICT

Een belangrijke meerwaarde voor ‘leren leren’ is dat ICT de mogelijkheid geeft aan jongeren om met elkaar te communiceren over de leerstof via e-mail of elektronische briefwisseling. 
E-mail laat samenwerken van leerlingen toe. Deze samenwerking kan gebeuren binnen een klas of school, maar ook met leerlingen van andere scholen in binnen- en buitenland. Een gezamenlijk interscolair project opzetten behoort tot de mogelijkheden.
Communicatie tussen leerkracht en leerling(en) is ook mogelijk: de leerkracht kan cursusmateriaal elektronisch beschikbaar stellen, voorbeelden van toets- en examenvragen, jaarplanning, … Leerlingen kunnen verslagen, huistaken e.d. elektronisch naar de leerkracht sturen.

8	Het Gelijke Onderwijskansenbeleid

"Het Gelijke Onderwijskansenbeleid (GOK) voor het gewoon secundair onderwijs wil de leer- en ontwikkelingskansen van kansarme leerlingen bevorderen, uitsluiting, segregatie en discriminatie vermijden en bijdragen tot meer sociale cohesie." (SO/2002/2 van 28/06/2002)
Om aan de doelstellingen van dit decreet te werken krijgen scholen met voldoende doelgroepleerlingen extra-uren leraar om een onderwijspraktijk uit te bouwen die rekening houdt met de taalachtergrond en de diversiteit van iedere leerling.
Het decreet bepaalt dat de uitbouw van een gelijkekansenbeleid in de tweede en derde graad betrekking heeft op minstens één van de volgende vijf thema's: preventie en remediëring van studie- en gedragsproblemen, taalvaardigheidsonderwijs, intercultureel onderwijs, oriëntering bij instroom en uitstroom, leerlingen- en ouderparticipatie, of minstens één van volgende clusters: studie- en gedragsproblemen remediëren, de taalvaardigheid bij leerlingen bevorderen, een optimale studiekeuze waarborgen en het realiseren van een efficiënte studiekeuze-, stage- en schoolloopbaanbegeleiding.
Om deze thema's en/of clusters te realiseren onderneemt de school acties vanuit een analyse van haar beginsituatie. Voor elk van de thema's en/of clusters volgt hierna de visie die deze acties ondersteunt. Het biedt de mogelijkheid om samen met het team een doordacht beleid uit te werken dat alle leerlingen ten goede komt.

8.1	Preventie en remediëring van studie-  en gedragsproblemen 

Werken aan preventie en remediëring begint met het zich vormen van een zo scherp mogelijk beeld van elke leerling. Wil men studie- of gedragssproblemen voorkomen of wegwerken, dan is het van belang dat men een gedifferentieerd beeld heeft van de klasgroep zodat men tijdig zicht heeft op leerlingen die het niet goed maken in de klas. Dat veronderstelt een ‘systeem’ om elk van de leerlingen van nabij te volgen en aan die informatie ook acties te verbinden (hanteren van een evaluatie- en volgsysteem).
Een goede basisaanpak laat al veel verscheidenheid toe in activiteiten van leerlingen. Maar voor sommige leerlingen zijn nog meer specifieke ingrepen nodig om hun ontwikkeling te ondersteunen of studie- en gedragsproblemen aan te pakken.
De vastgestelde tekorten zijn aanleiding tot remediërende maatregelen waardoor de aanpak beter aansluit bij de individuele noden van leerlingen. Het is van belang om problemen te voorkomen en ze tijdig op te sporen en aan te pakken. Preventie is cruciaal. Remediëring werkt aanvullend.

8.2	Taalvaardigheidsonderwijs

Met taalvaardigheid bedoelt men het kunnen luisteren, spreken, lezen en schrijven in een natuurlijke situatie. Het gaat dus niet om kennis van de taal maar om de vaardigheid ervan. Hoe beter de taalvaardigheden, hoe beter de vaardigheden in omgang en zelfredzaamheid. 
De school wordt door leerlingen echter niet altijd ervaren als een natuurlijke omgeving om taal te verwerven. Dikwijls is er een kloof tussen de schoolse en dagelijkse taalvaardigheid. De informatie die in de verschillende vakken op school wordt aangeboden om kennis, vaardigheden en attitudes te ontwikkelen, wordt uitgedrukt in een soort taal die complexer en abstracter is dan de dagelijkse omgangstaal van de leerlingen en kan voor veel leerlingen een hindernis zijn. 

8.3	Intercultureel onderwijs (ICO)

ICO wil leerlingen en leerkrachten actief en effectief leren omgaan met de aanwezige diversiteit zowel in als buiten de school. Intercultureel onderwijs is geen vak apart, geen speciale onderwijsvorm, maar een rode draad doorheen de hele lespraktijk. In principe is elke klas, elke school en elke maatschappij multicultureel. De leerlingen, leerkrachten, ouders en alle andere betrokkenen komen naar school met een rugzakje waarin ervaringen, waarden, kennis, vaardigheden, attitudes en levensstijl geladen zijn.  Intercultureel onderwijs bouwt hierop verder. Het wil een krachtige en veilige leeromgeving creëren die aansluit bij al die verschillende ervaringen. Leren van elkaar, spontane, nieuwe leermomenten en betekenissen opdoen zullen dan ook in een interculturele leeromgeving te vinden zijn.
Hierdoor zullen leerlingen meer aan leren toekomen en wordt hun zelfbeeld positiever benaderd. Vandaar dat intercultureel onderwijs ook ten goede komt aan leerprestaties van leerlingen.

8.4	Orientering bij instroom en uitstroom

Een belangrijk aandachtspunt in modern, hedendaags onderwijs is de zorg voor een verticale samenhang.  Dit wil zeggen dat leerlingen, jongeren en hun ouders begeleid moeten worden in de schoolloopbaan.  Vanuit deze optiek wordt meer en meer geopteerd voor een ontwikkelingsgerichte benadering waarbij de overgangen tussen basis en secundair onderwijs 1ste graad, tussen de verschillende graden in het secundair onderwijs en tussen secundair en hoger onderwijs meer aandacht krijgen. De school kan daarbij doelstellingen en concrete acties uitwerken die flexibele overgangen op deze sleutelmomenten, begeleiding van leerlingen op het vlak van leren leren en zelfsturend leren en ondersteuning van ouders en jongeren in het keuzeproces, voor ogen hebben.

8.5	Leerlingen- en ouderparticipatie

Leerlingenparticipatie biedt de school de mogelijkheid communicatie tussen leerlingen en volwassenen te realiseren. Hierbij is het belangrijk dat leerkrachten de leerlingen als volwaardige partners respecteren. Dit is bovendien een oefening in verantwoord burgerschap.
Als jongeren echt participeren op school wordt het leerproces intenser. Leerlingen die het gevoel hebben dat ze zelf school maken en iets kunnen realiseren tonen meer respect. In die zin betekent participatie ook preventie van probleemgedrag.
Door ouderparticipatie  wordt gestreefd naar een participatieve schoolcultuur, waarin ouders samen met alle betrokkenen in de school invulling geven aan hun rol binnen ontwikkeling en vorming. Samenwerken en zo gezamenlijk kansen creëren voor alle leerlingen is in deze optiek niet weg te denken. Door deze samenwerking verzekeren alle betrokkenen  gezamenlijk de sociale ondersteuning van de leerlingen, zodat deze beter en zelfstandiger kunnen functioneren binnen de school en daarbuiten.

ALGEMEEN BESLUIT

GOK is geen geïsoleerd gegeven. Het leerplan biedt de mogelijkheid om de meeste doelstellingen te realiseren. Zowel met leerplandoelstellingen als met de didactische wenken kunnen linken gelegd worden naar de meeste thema's van de GOK-werking. Deze linken kunnen opgespoord worden via verwijzingen naar de vakoverschrijdende eindtermen en andere werkpunten. De verwijzingen gebeuren als volgt in hoofdstuk 6:
LER: preventie en remediëring, oriëntering bij instroom en uitstroom;
SOC: intercultureel onderwijs, taalvaardigheid, socio-emotionele ontwikkeling;
BUR: leerlingen- en ouderparticipatie; 
ICO: intercultureel onderwijs, taalvaardigheid, socio-emotionele ontwikkeling;
TA.BE: taalbeleid, taalvaardigheid.
9		Taalbeleid

Naast de aandacht voor de vakinhoud is er tijdens alle lessen (AV, KV, TV, PV) ook aandacht voor de taal waarmee de vakinhoud wordt overgebracht en verwerkt: van taalgericht vakonderwijs worden alle leerlingen beter.

Bij taalgericht vakonderwijs luisteren leerlingen niet alleen, ze krijgen ook uiteenlopende tekstsoorten aangeboden: opdrachten, gebruiksaanwijzingen, teksten uit boeken, maar ook uit tijdschriften , van internetsites, mondeling of schriftelijk, geïllustreerd, audiovisueel, … Bovendien voeren de leerlingen taken uit die hen helpen om verbanden te leggen tussen woorden en begrippen. Ze lezen en luisteren niet alleen, maar ze doen ook zoveel mogelijk. Ze komen zelf uitgebreid aan het woord.

9.1	Lessen en lesmateriaal taalgericht maken

In het algemeen kan men stellen dat een didactiek die de leerlingen activeert, aanzet tot taalproductie: gebruik werkvormen die de leerlingen aanzetten tot onderlinge interactie. Allerlei vormen van groepswerk kan je terugvinden in de kolom didactische wenken bij het leerplan. Werk samen met de leerkracht Nederlands i.v.m. de aangeleerde lees- en luisterstrategieën: als leerlingen herkennen dat de aanpak in Nederlands ook vereist wordt bij opdrachten in de andere vakken, zullen deze leerstrategieën voor hen beter renderen (zie instructiekaarten ‘lezen’ en ‘luisteren’ in bijlage).

9.2	Enkele tips

-	Moeilijke woorden en vaktermen uitleggen: heldere definities geven, non-verbale middelen gebruiken, synoniemen of tegengestelden (laten) geven, de betekenis van woorden laten raden (uit de context afleiden), informatie in een schema laten zetten, schooltaal (woorden zoals ‘veronderstel’, …) samen herhalen.

-	Naast vaktaal moet je er ook op letten welke schooltaal de leerlingen moeten verwerven en oefenen: beschrijven, identificeren, classificeren, ordenen, definiëren, oorzaak en gevolg bepalen, een proces volgen en uitvoeren.
-	Bijvoorbeeld om een rangorde te bepalen moeten de leerlingen in begrippen ‘groter, meer omvattend …’ kunnen denken en spreken. Voor het bepalen van oorzaak en gevolg moet een leerling ‘als …dan’-redeneringen kunnen uitvoeren.

-	Bedenk een activiteit die uit een schema is af te leiden (tekstdelen bij het schema brengen, sleutelwoorden aanbrengen, schema verwoorden).

-	Bedenk een activiteit waardoor leerlingen schema’s leren onthouden en reproduceren. Laat leerlingen hierbij samenwerken en maak de opdracht toepasbaar in andere reële contexten.

-	Laat leerlingen elkaar beoordelen, laat ze na de toets bespreken wat ze geleerd hebben, hoe ze dit aanpakten en hoe ze hun aanpak kunnen bijsturen.

-	Bij groepswerk moeten de leerlingen elk afzonderlijk een bijdrage leveren. Bij zo’n opdracht moeten ze gestimuleerd worden om de taal actief te gebruiken. Dit kan door elk groepslid een rol te geven met een eigen opdracht: gespreksleider, tijdbewaker, verslaggever, procesbewaker, materiaalmeester, … tijdens het groepswerk, bij de besluitvorming en bij de presentatie van de opdracht.

-	Leer de leerlingen de leerstof in eigen woorden om te zetten.
-	
Geef bij aanvang van de les de structuur van de les op het bord weer, laat dit lesoverzicht de hele les laten staan.

-	Bekijk de structuur van het handboek (of de cursus) met de leerlingen bij aanvang van het schooljaar; duid aan hoe deze structuur hen kan helpen bij het leren.

-	Bekijk de ‘buitenkant’ van teksten (lay-out, illustraties, …), laat de betekenis ervan verwoorden.

-	Laat de leerlingen actief met de schriftelijke leerstof bezig zijn: laat samenvatten, in een schema zetten.

-	Maak leerlingen duidelijk wat er bij een vraag (bv. op een toets) van hen verwacht wordt: beschrijven, ordenen, verbanden leggen, oordeel weergeven, …

10	Evaluatie

Een belangrijk maar moeilijk element in het onderwijsproces is het evalueren. Wat evalueren we? Hoe evalueren we? Weten de leerlingen dat?

Evalueren heeft zowel een productgericht als een procesmatig karakter. Niet alleen het resultaat dat door de leerling wordt bereikt, maar ook de weg daarheen is belangrijk.

Procesevaluatie wil bijdragen tot de evaluatie van het zelfstandig denken en handelen van leerlingen. Ze geeft aan leerkrachten de mogelijkheid om het leerproces van de leerlingen van dichtbij te volgen en indien nodig bij te sturen of te differentiëren.
Ze geeft aan ouders de kans om een reëel beeld te verkrijgen van de schoolse vorderingen van hun kinderen en hen eventueel te ondersteunen in hun leerproces.

Evaluatie bepaalt in grote mate hoe de leerlingen naar het vak zullen kijken: toetsing stuurt a.h.w. het ‘leren leren’. Het is dus uitermate belangrijk dat leerlingen steeds de bedoeling van de les weten, er zelf een duidelijke structuur in zien en dat ze vooral weten wat en hoe er getoetst zal worden.

10.1	Het goed functioneren van evaluatie wordt gekenmerkt door volgende 			
		eigenschappen: 

Planmatigheid: 
de leerlingen en hun ouders weten op welk moment er wordt geëvalueerd;
dit betekent niet dat elk evaluatiemoment moet worden aangekondigd: men kan onverwachts
bepaalde zaken toetsen, mits iedereen weet dat zoiets tot de mogelijkheden behoort.

Voorspelbaarheid 
(het zgn. “Test as you teach”-principe): de leerlingen hebben een zicht op de manier waarop wordt geëvalueerd en dit zowel voor dagelijks werk als voor de examens. De opdrachten komen overeen met de doelstellingen en de onderwijsmethodiek. Verrassingen zijn slechts zinvol, indien ze als stimulans overkomen.

Efficiëntie: 
evalueren is een noodzakelijk deel van het didactisch proces, maar geen doel op zich.
Evaluatie moet gezien worden als een middel om de leerlingen beter te begeleiden bij hun studies en geeft de mogelijkheid tot een meer geïndividualiseerde begeleiding. Het evaluatiebeleid van de school richt zich op de responsabilisering van de leerlingen.

Snelle verwerking: 
om te kunnen remediëren hebben leraar en leerlingen binnen de kortste tijd de resultaten in handen.

Validiteit: 
evaluatie levert zo objectief en volledig mogelijke gegevens over de vorderingen van elke leerling. De diversiteit van het aangeleerde komt aan bod: de verschillende onderdelen van elk vak worden geëvalueerd. 

Relevantie: 
enkel persoonlijk werk wordt beoordeeld;
het belang van de quotering van taken dient afgewogen te worden t.a.v. de totale evaluatie; groepswerk dient regelmatig te worden opgevolgd door de leraar om te controleren of ieder lid van de groep een bijdrage levert.

Diversificatie: 
niet enkel het cognitieve wordt geëvalueerd, ook vaardigheden en vakattitudes komen in aanmerking. Dit moet niet noodzakelijk via een cijfer, het kan ook in woorden vermeld worden; belangrijk is het feit dat er degelijke afspraken gelden.
Voor het rapportcijfer wordt gesteund op verscheidene resultaten van evaluatie. Een rapportcijfer is niet uitsluitend het rekenkundig gemiddelde van prestatiecijfers.

Er is een systematische progressie in de opbouw van kennis, inzicht, vaardigheden en vakattitudes (zie leerplannen).

Objectiviteit: 
als evaluatie planmatig, voorspelbaar, efficiënt, valide, relevant en gediversifieerd is, kan men stellen dat de leerkrachten en de school de objectiviteit bij het evalueren maximaal benaderen en dat ze streven naar een optimale professionaliteit.

10.2	De invloed van permanente evaluatie (of procesevaluatie) op het leren van de 
	leerlingen

Een rendabel leerproces hangt af van de gerichtheid op het einddoel en de concrete evaluatieopdrachten die daaraan verbonden zijn, m.a.w. het einddoel gebruiken om het didactisch proces tot een goed einde te brengen.

Een doordachte evaluatie van het proces:
-	is een weergave van de mate waarin doelstellingen bereikt zijn;
-	toont aan iedere betrokken leerkracht hoe elke leerling evolueert;
-	schept ruimte voor bijsturing, remediering en differentiatie;
-	betrekt de leerlingen bij de evaluatie van het eigen leerproces;
-	motiveert leerlingen voor de bijsturing van het eigen leerproces;
-	evalueert niet enkel de opgedane kennis maar ook het proces dat nodig was om inzichten, vaardigheden en attitudes te bereiken;

10.3	Een doordachte evaluatie is gebaseerd op het samenspel van verschillende factoren

Beoordelen vanuit doelstellingen

Wanneer men beoordeelt vanuit doelstellingen, is de beoordelingsvraag niet: ‘Welk cijfer of welk percentage behaalt de leerling op de toets?’ maar wel: ‘Wat kent of kan de leerling? Beheerst de leerling op voldoende wijze de leerdoelen?’
Hierbij wordt nagegaan in welke mate de leerling de vooropgestelde leerdoelen heeft bereikt.
Dit is maar mogelijk als de leerdoelen vooraf duidelijk, concreet en specifiek omschreven zijn.

Het geeft de leerkracht ook de mogelijkheid om voor zichzelf na te gaan in welke mate hij/zij de leerdoelen heeft helpen bereiken. Hij/zij kan zo informatie bekomen over de kwaliteit van het didactisch proces in de klas.

Vorderingsgerichte evaluatie

Een vorderingsgerichte evaluatie onderzoekt in welke mate de leerling vorderingen heeft gemaakt t.o.v. zijn
prestaties op een vroeger tijdstip. 

De leerling krijgt een beeld van de eigen progressie.

De leerkracht krijgt informatie over de vorderingen van de leerlingen en aanwijzingen waar er 
eventueel moet bijgestuurd of geremedieerd worden.

Een goed uitgebalanceerd vorderingsplan is een bruikbaar instrument op de begeleidende klassenraad en is een duidelijke weergave van het kennen en kunnen van leerlingen.

10.4	Permanent evalueren betekent:

Evalueren van vaardigheden en attitudes

Vaardigheden kan men beschouwen als welbepaalde methodes, strategieën, werkwijzen, procédés die men gebruikt om probleemstellingen (taken of opdrachten) op te lossen.

	-	Algemene vaardigheden zoals experimenteren, observeren, beoordelen, controleren, plannen,… zijn vaardigheden die ook in andere vakken voorkomen en dus vakoverschrijdend zijn.		

	-	Vakvaardigheden zoals basisprincipes uitvoeren, planning uitvoeren, technieken toepassen,…zijn vaardigheden die meer specifiek zijn voor het  vak en dus meer vak-gebonden.

Attitudes zijn algemene sociale houdingen, het kunnen ook beroepshoudingen of houdingen eigen aan een vak zijn. Het evalueren van attitudes is gevoelige materie. Nochtans moet het voor de leerlingen duidelijk zijn dat zij op vakgebonden attitudes kunnen/zullen geëvalueerd worden. Deze attitudes staan in het leerplan vermeld en kunnen te maken hebben met bv. stiptheid, zorg, luisterbereidheid, inzet, het kunnen samenwerken, tegen een deadline kunnen werken.

Ook hier geldt het principe van de voorspelbaarheid voor de leerlingen. Zij moeten vooraf weten welke vaardigheden en attitudes voor evaluatie in aanmerking zullen komen.
Permanent evalueren betekent ook:

-	observeren;
-	feedback geven;
-	een goede relatie tussen de leerkracht en de leerling bewerken;
-	differentiëren;
-	remediëren;
-	doelgerichte vragen stellen;
-	meten, beoordelen, beslissen;
-	rapporteren;
-	teamoverleg;
-	efficiënt klassenraad houden.

10.5	Permanent evalueren kan verwerkt worden in een document dat tegelijkertijd 
	bruikbaar is:

	voor de begeleidende klassenraad;
	voor de delibererende klassenraad;
	als bewijs van permanente evaluatie wanneer geen examens worden ingericht;
	om de resultaten van de GIP (GP) te beoordelen;
	om de beginsituatie van de leerling te bepalen;
	om de leerlingen te betrekken in hun eigen evaluatie (zelfevaluatie);
	om preventief te werken met leerlingen;
	om remediërend te werken met leerlingen;
	voor de rapportering naar de ouders;
	om de evolutie en resultaten weer te geven van de leerlingbegeleiding;
	voor het puntenboek.

11	Leermiddelen

11.1	Minimale materiële vereisten

Tekenen 
Tekentafels A1 formaat 
 Persoonlijk gereedschap  - Potlood
- driehoeken 90° - 45° - 45° en 90° - 60° - 30°
- schaalstok
-	gom
-	stiften 0,1 – 0,3 en 0,5
Tekenpapier en kalk
Computer uitgerust met de nodige software

Materialenleer 
Vast vaklokaal waar verschillende bouwmaterialen aanwezig zijn.

Bouwplaatsmachines :
Metsel- en betonwerken
- mortel- en betonmolen
- steenzaag
- trilnaald
- slijpschijf

Bekisting
- tafelzaagmachine
- hand cirkelzaagmachine

Wapening
- knip- en buigmachine

Andere
-  Boormachine

Topografie 

Meetgereedschappen
- meetband (10, 20 m of ….)
- vouwmeter

Toestellen
- waterpastoestel + statief
- rotatieve lazer + statief

Andere
- jalons, puntlood, jalonrichter en jalonstatief
- enkel en dubbel pentagon prisma
- winkelhaak

Bestekrekenen
Plan van een eenvoudige woning

Constructieleer
Vast vaklokaal waar verschillende beeld- en videomaterialen van bepaalde uitvoeringsfase aanwezig zijn.

Verbouwing en Restauratie
Vast vaklokaal waar verschillende beeld- en videomaterialen van bepaalde uitvoeringsfase aanwezig zijn.

Bouwwetgeving :  /

Veiligheid 
Beeld- en videomateriaal van gevaarlijke toestanden met arbeidsongevallen tot gevolg.

Praktijk : Metsel- en betonwerken
Gereedschap
Persoonlijk 
- gereedschapskoffer
- metselaarstruweel
- waterpas
- metselaarspriemen
- metseldraad
- schietlood
- voegers 10 – 12 mm
- voegbord
- handborstel
- vouwmeter + potlood

Gemeenschappelijk : 
- rijlat
- puntbeitel
- platte beitel
- metselaarshamer
- klein poliertruweel
- profielklemmen
- rechthoekig plaktruweel
- stelling
- mortelkuipen
- kruiwagen
- mortelmolen
- profielen
- grote winkelhaak
- steenzaagmachine
- emmer
- fijne keerborstel met steel
- zandschop
- slangewaterpas
- slijpschijf

Materialen
Gemeenschappelijk :
- gevelstenen
- snelbouwstenen
- zand

Praktijk : Bekisten
Gereedschap
Persoonlijk : 
- klauwhamer
- vouwmeter + potlood

Gemeenschappelijk : 
- St. Jozefzaag
- bekistingsgordel
- timmermans winkelhaak
- puntlood
- koevoet
- tafelzaagmachine
- hand cirkelzaag
- boormachine
- metalen balkklemmen
- metalen schoorklemmen
- schoren
- stelling
- ladder

Materialen : 
Hout : - planken - bruggen 
          - platen 1,22 x 2,44 m
Nagels, platte kop 2,2 x 45 mm
		      2,7 x 50 mm
		      2,7 x 60 mm

Praktijk : Wapening
Gereedschap	
Persoonlijk : 
- vlechttang
- vouwmeter + potlood

Gemeenschappelijk : 
- buigarm 6 en 8 mm
- buigijzer 6 en 8 mm
- plooiplaat
- wringwijzer
- boutenschaar
- handknipmachine
- handplooimachine
- elektrisch knip- en plooimachine
- krijt

Materialen :
- ijzer  Ø 6 en  Ø 8
-  8 -   10 en   12
- binddraad
Praktijk : Betonneren
Gereedschap
Gemeenschappelijk : 
- betonmolen
- trilnaald
- groot plaktruweel

Veiligheid 
Persoonlijk :
- kledij
- schoenen
- helm

Gemeenschappelijk : 
- bril
- oorkap
- handschoenen

12	Bibliografie

12.1	Algemeen

GEERLIGS, T., VAN DER VEEN, T.,
Lesgeven en zelfstandig leren
Van Gorcum, Assen, 1996
ISBN 90 232 3129 5

HOOGEVEEN, P., WINKELS, J.
Het didactisch werkvormenboek
Dekker & van de Vegt, Assen, 1992.

STANDAERT, R., TROCH, F.
Leren en onderwijzen, Inleiding tot de algemene didactiek
Acco Leuven, 1998.

STANDAERT, R., TROCH, F.
Leren en onderwijzen, Inleiding tot de algemene didactiek
Acco Leuven, 1998.

12.2	  		Vakspecifiek

- Bouwmethodes, Ruwbouw ( FVB): - wat aan de bouw voorafgaat
				 - grondwerk, funderingen en ingegraven constructie
				 - opgaande muren
				 - drogende vloeren
				 - schoorstenen en kokers
				 - isoleren
				 - trappen
				 - riolering
				 - daken

- Internet

- Handboekje NACEBO

- Praktische oefeningen FVB  - Metselen
				- Bekisten
				- Wapening

- Technische documentatie van bouwmaterialen

- VCA  Basisveiligheid NAVB

12.3 Veiligheid, Milieu, Hygiëne en EHBO
ARAB (Algemeen Reglement voor Arbeidsbescherming) / de Codex voor het welzijn op het werk.
Federaal Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid, Brussel

* ARAB / Codex voor het welzijn op het werk
* cd-rom “Preventie & Wetgeving”
* AREI (Algemeen Reglement op Elektrische Installaties)
Uitgeverij UGA n.v., Kortrijk-Heule

Arbeidsbescherming
CED-SAMSOM
Louizalaan 485
1050 Brussel

Belgisch Brandtijdschrift + Technische Dossiers
Nationale Vereniging voor Beveiliging tegen Brand
Louvain-la-Neuve

Diverse publicaties
Nationale Vereniging ter Voorkoming van Arbeidsongevallen, Brussel

E.H.B.O.
Handboek voor helpers
Het Belgische Rode Kruis, Brussel

Goed in je vel? Project over hygiëne voor jongeren
Dienst gezondheidsvoorlichting en –opvoeding, Brussel, 1989

Informatie en voorlichtingsmateriaal
Vereniging voor Alcohol en andere Drugproblemen, Brussel

Inspiratiehandboek voor een veilige, gezonde, toegankelijke en aantrekkelijke school
Vlaamse Onderwijsraad Afdeling TSO-BSO, Brussel 1995

Leermiddel Hygiënecode leidinggevenden in de horeca
Horeca Trainings- en adviesbureau, Nijmegen, 1996

Toepassing hygiënecode voor leidinggevenden in de horeca
SVH, Zoetermeer, 1996

* Veiligheidszakboekje
* cd-rom “Codex Arbeidsveiligheid”
	“Milieucodex”
	“AREI CD” (Algemeen Reglement op Elektrische Installaties)
Kluwer, Antwerpen

Vorming en informatie in veiligheid en ergonomie
Federaal Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid, Brussel, D-1990-1205-54

Wegwijs voor de veiligheid in de horecasector 
Commissariaat-Generaal voor de bevordering van de arbeid,Brussel, 1994

* Welzijn op het werk
  D 1999/180/1 – Uitgave 1999
* Tijdschrift “Doe het veilig”
* Veiligheidscontrolelijsten
Provinciaal Veiligheidsinstituut, Antwerpen

VAN BELLE, C; e.a.
Hygiëne op de werkvloer
Die Keure, Brugge, 1998

VELT
Uitbreidingstraat 392 c
2600 Berchem
tel.: 03 281 74 75
fax: 03 281 74 76
e-mail: velt@village.uunet.be

VMM
Vlaamse Milieumaatschappij 
Alfons Van de Maelestraat 96
9320 Erembodegem

Federatie Horca Brussel vzw
Schooluitgave van de gids voor goede hygiënepraktijken voor de HORECA
D/2001/4723/25/01/01,2001

12.4	Evaluatie

DECLERCQ, E., 
De rol van ouders in de studiebegeleiding van hun kind,
HLBG – Ouders Methode, Afl. 23, juni 1998 – 183

DE BLOCK A. – HEENE J., 
Attitudes en eindtermen
Standaard Uitgeverij, Antwerpen, 1997

DE BLOCK, A., 
Evaluatie van attitudes via observatie en gedragingen
De Sikkel, Antwerpen 1973

GOLS, P., AUSUM, P., 
Leerlingen bespreken op de klassenraad. Hoe wordt de leerling er wijzer van? 
Handboek voor Leerlingenbegeleiding – Begeleiding en schoolorganisatie,
 Afl. 13, november 1994 – 45

MEURISSE, E., 
Toetsvormen, vraagsoorten en beoordelingsschema’s, 
Handboek voor Leerlingenbegeleiding, 
Afl.25, februari 1999 – 183

STANDAERT, R., TROCH, F., 
Leren en onderwijzen,Inleiding tot de algemene didactiek.
Acco, Leuven/Amersfoort 1999
ISBN 90 334 4122 5

STANDAERT, R., TROCH, F., 
Leren en onderwijzen,Beheersingsboek.
Acco, Leuvent 1998
ISBN 90 334 4121 7

TROCH, F., 
Impuls, Themanummer; Evaluatie: geen model, geen punten, 
Acco, Leuven 1997

13	Bijkomende informatie

13.1	Algemeen

Pedagogische begeleidingsdienst OVSG
Ravensteingalerij 3 bus 7
1000 Brussel
tel.: 02 506 41 50
fax: 02 502 12 64
http://www.ovsg.be
e-mail: info@ovsg.be

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
Departement  Onderwijs
www.ond.vlaanderen.be

VLOR
Vlaamse Onderwijsraad
Leuvenseplein 4
1000 Brussel
tel.: 02 219 42 99
fax: 02 219 81 18
e-mail: vlaamse.onderwijsraad@vlor.be
http://www.vlor.be

Vlaamse Openbare bibliotheken
www.bib.vlaanderen.be

De Vlaamse Centrale Catalogus (VLACC) is een project van de Vlaamse Gemeenschap, met als voornaamste doelstelling de uitbouw van een geautomatiseerde centrale catalogus.
Het is een bestand waarin dagelijks door de Centrale Openbare Bibliotheken van Antwerpen, Brugge, Brussel, Gent, Hasselt en Leuven evenals door het Vlaams Bibliografisch Centrum (VLABIN) de titels van nieuwe boeken, tijdschriften, en artikels worden ingevoerd. Ook informatieve video’s, speelfilms, cd-i’s en cd-rom’s worden opgenomen. De titelbeschrijvingen worden op uniforme wijze, volgens duidelijk omschreven regels ingebracht, voorzien van trefwoorden en classificatienummers. Dit maakt het mogelijk via de VLACC zeer snel boeken of tijdschriften, in gedrukte vorm, in braille of op cassette, terug te vinden, ook als bijvoorbeeld de auteur niet gekend is, of enkel een stuk van de titel of het onderwerp. 
Bovendien kan worden opgezocht in welke Centrale Openbare Bibliotheek een werk zich bevindt, hoeveel pagina’s het telt, of het illustraties bevat en hoeveel het bij benadering kost.

Nuttige adressen 

Het Belgische Rode Kruis – Vlaamse Gemeenschap
Dienst Leergangen
Vleurgatsesteenweg 98
1050 Brussel
Tel.: 02/645 44 80
Fax.: 02/646 04 41

Instituut voor Praktische Bibliografie (I.P.B.)
Tommeltlaan 65
2640 Mortsel
Tel. 03 232 88 55
Fax. 03 231 71 33

Kluwer-Veiligheid & Milieu
Santvoortbeeklaan 21-25
2100 Antwerpen
Tel. 0800-945 71
Fax. 0800-175 29
www.kluwer.be
OF :
Korteveld 2
1831 Diegem

Nationale Vereniging ter Voorkoming van Arbeidsongevallen (N.V.V.A.) – Bijzonder uitgebreid documentatiecentrum (internationale gegevens)
Gachardstraat 88 bus 44
1050 Brussel
Tel. 02-648 03 37
Fax. 02-648 68 67

Nationale Vereniging voor Beveiliging tegen Brand (N.V.V.B.) – Documentatiecentrum
Parc Scientifique
1348 Louvain-la-Neuve
Tel. 010-47 52 11
Fax. 010-47 52 70

Onderzoeks- en informatiecentrum van de verbruikersorganisatie (OIVO)
Ridderstraat 18
1050 Brussel
Tel. 02-547 06 11
Fax. 02-547 06 01
e-mail: crioc.oivo@oivo.crioc.org
www.oivo-crioc.org

Provinciaal Veligheidsinstituut te Antwerpen (PVI) – Dienst Publicaties
Jezusstraat 28-30
2000 Antwerpen
Tel. 03-203 42 00
Fax. 03-203 42 30
www.provant.be/pvi

Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie vzw (V.I.G.)
Schildknechtstraat 9
1020 Brussel
Tel. 02-420 33 33
Fax. 02-422 49 59
www.vig.be

Het ARAB (Algemeen Reglement voor Arbeidsbescherming)
Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid
Belliardstraat 53
1040 Brussel
Tel. 02-233 44 98

Arbeidsbescherming (7 delen)
CED – SAMSOM
Louizalaan 485
1050 Brussel
Tel. 02-720 71 80

Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming
UGA
Stijn Streuvelslaan 73
8710 Kortrijk-Heule
Tel. 056-36 32 11

Brochures van het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid
Belliardstraat 53
1040 Brussel
Tel. 02-233 42 11

Test Aankoop
Hollandstraat 13
1000 Brussel

VELEWE						Tijdschrift met nuttige informatie
Vereniging van leraars in de wetenschappen
Jan Vaernewijck
Boswegel 8
9070 Heusden
tel. 09 230 68 25

BIN (Belgisch Instituut voor Normalisatie)		Info i.v.m. grootheden, eenheden, …
Brabançonnelaan 29
1000 Brussel
tel. 02 738 01 11
e-mail: info@bin.be
website: www.bin.be

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
Departement Onderwijs
Centrum voor Onderwijsmedia
Koning Albert II-laan 15
1210 Brussel
tel. 02 553 86 11
website: www.ond.vlaanderen.be

Natuur en Techniek					Tijdschrift
Postbus 256
1110 AG Diemen
tel. 0031 20 5310 980
e-mail: redactie@natutech.nl
website: www.natutech.nl

EOS							Tijdschrift
Uitgeverij Cascade N.V.
Kleindokkaai 3-5 (bus 3)
9000 Gent
tel. 09 268 22 83
fax 09 268 22 71
e-mail: redactie@eosweb.be
website: www.eos.be of www.eosweb.com

Mens en Wetenschap
(Aarde en Kosmos)
Gesloten Stad 28
3823 DP Amersfoort
tel. 0031 33 4566 359

IBM Belgium/Luxemburg		Uitgave educatieve software
Bourgetlaan 42
1130 Brussel
tel. 02 225 21 11
fax 02 225 34 78
website: www.ibm.be

UIA
Departement Didactiek en Kritiek
Universiteitsplein 1
2610 Wilrijk
tel. 03 820 20 20
fax 03 820 22 49
e-mail: aviaene@uia.ui.ac.be
website: www.ua.ac.be/uia

Limburgs Universitair Centrum
Universitaire Campus (gebouw D)
3590 Diepenbeek
tel. 011 26 81 11
fax 011 26 81 99
website: www.luc.ac.be

Stichting Lodewijk de Raet				Bijscholingen i.v.m. onderwijs
Liedtstraat 27-29
1030 Brussel
tel. 02 240 95 00
fax 02 242 26 10
e-mail: info@stichtingderaet.be
website: www.stichtingderaet.be

Van In							Uitgeverij
Nijverheidsstraat 92/5
2160 Wommelgem
tel. 03 480 55 11
fax 03 480 76 44
e-mail: uitgeverij@vanin.be
website: www.vanin.be

DNB Pelckmans					Uitgeverij
Kapelsestraat 222
2080 Kapellen
tel. 03 660 27 00
fax 03 660 27 01
e-mail: uitgeverij@pelckmans.be
website: www.pelckmans.be

De Sikkel						Uitgeverij
Nijverheidsstraat 8
2150 Malle
tel. 03 312 86 30
fax 03 311 77 39
e-mail: info@desikkel.be
website: www.desikkel.be

Uitgeverij De Boeck					Uitgeverij
Belgiëlei 147a
2018 Antwerpen
tel. 03 285 72 00
fax 03 285 72 99
e-mail: uitgeverij@deboeck.be
website: www.deboeck.be

Wolters Plantyn					Uitgeverij
Santvoortbeeklaan 21	
2100 Deurne
tel. 03 360 03 37 (39)
fax 03 360 03 30
e-mail: klantendienst@woltersplantyn.be
website: www.wpeu.be

Opmerking: Uitgaven vanaf januari 2002 enkel te bestellen in Nederland:

Wolters Nederland
Postbus 58
9700 MB Groningen
tel. 0031 50 522 69 22
e-mail: info@wolters.nl
website: www.wolters.nl

ThiemeMeulenhoff					Uitgeverij
(Beroepsonderwijs)
Postbus 19240
3501 Utrecht
tel. 0031 30 239 2 239
fax 0031 30 239 2 270
e-mail: info.bve@meulenhoff.nl
website: www.thiememeulenhoff.nl

ThiemeMeulenhoff					Uitgeverij
(Voortgezet Onderwijs)
Postbus 7
7200 AA Zutphen
tel. 0031 575 594 911
fax 0031 575 519 970
e-mail: info.avo@thiememeulenhoff.nl
website: www.thiememeulenhoff.nl

14	Bijlagen

14.1		Vakoverschrijdende eindtermen derde graad

LEREN LEREN
 
De genummerde zinnen zijn de decretale eindtermen.
De kleiner gedrukte tekst werd ter verklaring toegevoegd.

Opvattingen over leren

1 	De leerlingen kunnen communiceren over de samenhang tussen hun leeropvattingen, leermotieven en leerstijl. 

2 	De leerlingen kennen verschillende leerstijlen en zijn bereid hun leerstijl zonodig aan te passen met het oog op te bereiken doelen. 
	
	Dit houdt in:
	-	zich bewust zijn van de eigen opvattingen over intelligentie, leren en leersituaties;
	-	zich bewust zijn van de eigen voorkeur van leerstrategieën;
	-	andere leerstrategieën kennen;
	-	inzien dat men de eigen leerstijl kan veranderen;
	-	zich bewust zijn van de eigen leermotieven;
	-	bereid zijn om na te denken over de samenhang tussen eigen leeropvattingen, leermotieven en leerstrategieën;
	-	bereid zijn de eigen leeropvattingen en leermotieven bij te sturen;
	-	de leerstrategie kunnen aanpassen aan een leerdoel en een context.

Informatie verwerven en verwerken

Informatieverwerving

3 	De leerlingen kunnen diverse informatiebronnen en ‑kanalen kritisch selecteren en 	raadplegen met het oog op te bereiken doelen.
	
	Dit houdt in:
	-	verschillende strategieën m.b.t. het zelfstandig zoeken, selecteren en ordenen van informatie kunnen aanwenden;
	kritisch ingesteld zijn t.a.v. de aard van de informatie, de informatiebron en het informatiekanaal;
	-	zoekstrategieën kunnen aanpassen overeenkomstig de informatiebron en/of het informatiekanaal;
	-	bereid zijn informatie zelfstandig, actief, constructief en kritisch te verwerven.

Informatieverwerking

4  	De leerlingen kunnen zelfstandig informatie kritisch analyseren en synthetiseren.
	
	Dit houdt in:
	-	algemene en vakspecifieke strategieën kunnen aanwenden om informatie te verwerken, rekening houdend met leerdoelen en leercontexten;
	-	zelfstandig informatie kunnen analyseren;
	-	hoofd- en bijzaken zelfstandig kunnen selecteren;
	-	zelfstandig afzonderlijke delen tot een georganiseerd geheel kunnen structureren.

5  	De leerlingen kunnen zinvol inoefenen, memoriseren en herhalen.
	
	Dit houdt in:
	-	de verworven informatie kunnen inpassen in reeds aanwezige kennis en kunde;
	-	verbanden kunnen leggen;
	-	zelfstandig praktische toepassingen en voorbeelden zoeken;
	-	kritische vragen kunnen stellen bij de verkregen informatie;
	-	zinvol inoefenen, memoriseren en herhalen.

6  	De leerlingen kunnen verwerkte informatie functioneel toepassen in verschillende 	situaties.
	
	Dit houdt in:
	-	de informatie functioneel kunnen toepassen in identieke en in andere situaties en contexten;
	- bereid zijn informatie zelfstandig, actief, constructief en kritisch te verwerken. 

Problemen oplossen

7 	De leerlingen kunnen op basis van hypothesen en verwachtingen mogelijke oplossingswijzen realistisch inschatten en uitvoeren.	
	Dit houdt in:
	-	een probleem zelfstandig kunnen analyseren, herformuleren en eventueel opsplitsen in deelproblemen;
	-	realistische hypothesen en verwachtingen m.b.t. een oplossing kunnen formuleren;
	-	een oplossingswijze kunnen bedenken;
	-	oplossingsmethoden kunnen gebruiken.

8  	De leerlingen kunnen de gekozen oplossingswijze en de oplossing evalueren.

Onderzoek

9 	De leerlingen kunnen een onderzoek of een practicum voorbereiden, uitvoeren en de resultaten verantwoorden.
	
	Dit houdt in:
	-	zelfstandig en efficiënt gegevens kunnen verzamelen en bewerken;
	-	de resultaten en conclusies kritisch verantwoorden.

Regulering van het leerproces

Cognitieve reguleringsvaardigheden

10 	De leerlingen kunnen een realistische werk‑ en tijdsplanning op langere termijn maken.

11 	De leerlingen kunnen hun leerproces sturen, beoordelen op doelgerichtheid en zonodig 	aanpassen.
	
	Dit houdt in:
	-	voorkennis kunnen oproepen;
	-	leerdoelen kunnen verduidelijken;
	-	kunnen nagaan of het leerproces volgens plan verloopt;
	-	zichzelf kunnen toetsen tijdens het leerproces;
	-	kunnen nagaan waarom iets fout is gegaan;
	-	kunnen beoordelen of de leerdoelen bereikt zijn;
	-	kunnen nagaan of er voldoende doelgericht gewerkt en geleerd werd;
	-	het leerproces kunnen bijsturen.

12	De leerlingen kunnen toekomstgerichte conclusies trekken uit leerervaringen.

Affectieve reguleringsvaardigheden

13 	De leerlingen kunnen de oorzaak van slagen en mislukken objectief toeschrijven.

14 	De leerlingen kunnen in hun leerproces rekening houden met het affectieve.
	
	Dit houdt in:
	-	zichzelf kunnen motiveren;
	-	eigen capaciteiten realistisch kunnen inschatten;
	-	positieve verwachtingen kunnen opbouwen over het verloop en het resultaat van het leerproces;
	-	zich kunnen concentreren;
	-	constructief kunnen omgaan met emoties die het leerproces oproept.

Keuzebekwaamheid

Zelfconceptverheldering

15 	De leerlingen kunnen communiceren over hun eigen interesses, capaciteiten en 	waarden.

16 	De leerlingen kunnen een positief zelfbeeld ontwikkelen op basis van betrouwbare 	gegevens en daarover communiceren.
	
	Dit houdt in:
	-	het zelfbeeld kunnen bijsturen op basis van eigen ervaringen en betrouwbare externe gegevens;
	-	de correlatie tussen zelfbeeld en leerresultaten inzien;
	-	bereid zijn het zelfbeeld te confronteren met het beeld dat anderen hebben.

Horizonverruiming

17 	De leerlingen kunnen, rekening houdend met de eigen interesses, capaciteiten en 	waarden, een zinvol overzicht verwerven over studie‑ en beroepsmogelijkheden, 	dienstverlenende instanties met betrekking tot de arbeidsmarkt en/of de verdere 	studieloopbaan.

18 	De leerlingen zijn bereid een onbevooroordeelde, roldoorbrekende en respectvolle 	houding aan te nemen ten aanzien van studieloopbanen en beroepen.

Keuzestrategieën

19 	De leerlingen kunnen de verschillende fasen van een keuzeproces doorlopen en 	rekening houden met de consequenties.
	
	Dit houdt in:
	-	keuzestrategieën kunnen hanteren;
	-	eigen capaciteiten en belangstelling kunnen toetsen aan de eisen gesteld in de vervolgopleidingen en op de arbeidsmarkt;
	-	de consequenties van de keuze voor verdere studie en/of beroepsloopbaan kunnen inschatten en verwerken.

Omgevingsinvloeden	

20 	De leerlingen kunnen omgevingsinvloeden op het keuzegedrag onderkennen en er zich tegenover positioneren.
	
	Dit houdt in:
	-	maatschappelijke en cultuurgebonden invloed op het keuzegedrag kunnen onderkennen en inschatten;
	-	vooroordelen en discriminerende rolpatronen i.v.m. de studie- en/of beroepskeuze kunnen inschatten;
	-	zich kunnen positioneren tegenover deze externe invloeden.

SOCIALE VAARDIGHEDEN

Streven naar het ontwikkelen van relationele veelzijdigheid

1 	De leerlingen ontdekken de voor- en nadelen van verschillende relatievormen in verschillende contexten en maken op basis daarvan keuzes.

2	De leerlingen benoemen en duiden emoties, uiten deze gepast en herkennen en duiden andermans emoties.

3	De leerlingen kiezen bewust relatievormen, rekening houdende met contextelementen zoals de situaties en de partner.

Streven naar duidelijke communicatie

4	De leerlingen communiceren doelgericht, bijvoorbeeld:
	-	toetsen elkaars interpretatie en stemmen die zo nodig op elkaar af;
	-	brengen de eigen gevoelens en gedachten tot uiting;
	-	herkennen en gaan om met vooroordelen en uitingen van ongepaste beïnvloeding 	(intimidatie, manipulatie, …).

5	De leerlingen hebben er oog voor dat ze wensen en situaties benaderen vanuit eigen en andermans authenticiteit en expressie.

Constructief participeren aan de werking van sociale groepen

6	De leerlingen helpen mee aan het formuleren en realiseren van groepsdoelstellingen door bijvoorbeeld:
	-	contacten te maken;
	-	te overleggen en afspraken te maken;
	-	taken en functies te verdelen;
	-	belangen af te wegen en te bemiddelen;
	-	bij te dragen aan een goed functioneren van de groep als groep.

7	De leerlingen kunnen het belang en de mogelijke risico’s aangeven van het behoren tot formele en informele maatschappelijke netwerken en kunnen de voordelen ervan gebruiken.

8	De leerlingen streven naar een evenwicht tussen eigen wensen, verlangens en belevingen, en het groepsbelang.

9	De leerlingen kunnen omgaan met hiërarchie, macht en regelgeving.

10	De leerlingen engageren zich om een eigen verantwoordelijkheid op te nemen.

Conflicthantering en overleg

11	De leerlingen hebben inzicht in de potentieel constructieve rol van conflicten.

12	De leerlingen zien het belang in van gevoelens en lichaamstaal bij het benaderen van conflicten.

13	De leerlingen hanteren conflicten door de eigen belangen te behartigen zonder hierbij de belangen, motivaties en emoties uit het oog te verliezen.
14	De leerlingen zijn bij conflicten bereid naar anderen te luisteren, hen de kans te geven zich uit te drukken, hen te respecteren, hun emotionele grenzen te respecteren, te overleggen.

OPVOEDEN TOT BURGERZIN

Democratische raden en parlementen

1 	De leerlingen kunnen de feitelijke werking van de parlementaire besluitvorming 	beschrijven. 

2 	De leerlingen kunnen de rol aangeven van fracties en commissies in de werking van 	raden (zoals gemeente- en provincieraden) en parlementen. 

3 	De leerlingen kunnen parlementen en raden (zoals gemeente- en provincieraden) 	situeren als belangrijke actoren in het vormgeven van de samenleving. 

4 	De leerlingen kunnen verschillende standpunten in parlementaire debatten van elkaar 	onderscheiden en met elkaar vergelijken. 

5 	De leerlingen kunnen voorbeelden geven van politieke beslissingen (b.v. onderwijs, 	jeugdbeleid) die hun leven rechtstreeks beïnvloeden. 

6 	De leerlingen kunnen beslissingen van een raad (zoals een gemeente- en een provincieraad) of parlement kritisch evalueren door ze te toetsen aan relevante informatie, de eigen opvatting en andere opvattingen. 

7 	De leerlingen aanvaarden beslissingen die volgens parlementaire procedures zijn 	genomen. 

8 	De leerlingen brengen waardering op voor de functie en de taken van leden van raden 	(zoals gemeente- en provincieraden) en parlementen. 

Maatschappelijke dienstverlening

9 	De leerlingen kunnen informatie verzamelen over de maatschappelijke opdracht, het aanbod en de werking van maatschappelijke diensten en instellingen en van specifieke hulp- en informatiediensten voor jongeren. 

10 	De leerlingen kunnen hun eigen wensen of behoeften omzetten in hulp- en 	informatievragen. 

11 	De leerlingen kunnen aangeven hoe zij op deze diensten of instellingen een beroep kunnen doen en waar ze met eventuele klachten, meldingen of aanbevelingen terecht kunnen (o.m. ombudsdienst). 

12 	De leerlingen durven een beroep te doen op maatschappelijke diensten of instellingen. 

Wereldburgerschap

13 	De leerlingen kunnen de rol van internationale instellingen illustreren.

14 	De leerlingen kunnen met enkele voorbeelden aantonen dat de mondiale dimensie in onze samenleving steeds explicieter wordt op o.m. politiek, economisch en cultureel vlak en dat deze evolutie voordelen biedt maar ook problemen en conflicten oplevert.

15 	De leerlingen kunnen de complexiteit van internationale samenwerking toelichten aan de hand van de concepten onderlinge afhankelijkheid, beelden en beeldvorming, sociale rechtvaardigheid, conflict en conflicthantering, verandering en toekomst.

16 	De leerlingen kunnen aangeven dat er verschillende opvattingen zijn over welvaart en over de herverdeling van deze welvaart.

17 	De leerlingen zijn gevoelig voor het belang van persoonlijke inzet voor de verbetering 	van het welzijn en de welvaart in de wereld.

Gezondheidseducatie

Leefstijl en levenskwaliteit

1 	De leerlingen nemen een kritische houding aan tegenover hun voedingspatroon en zijn bereid het aan te passen, rekening houdend met criteria voor een evenwichtige voeding binnen 	diverse voedingssystemen. 

2 	De leerlingen benoemen risicofactoren voor eetstoornissen en de gevolgen daarvan. 

3 	De leerlingen kunnen anderen in nood helpen door het toepassen van eerste hulp en cardiopulmonaire resuscitatie (CPR). 

4 	De leerlingen bespreken opvattingen over medische, psychische en sociale aspecten van gezinsplanning, zwangerschap en zwangerschapsonderbreking. 

5 	De leerlingen besteden aandacht aan maatschappelijke fenomenen zoals echtscheiding, éénoudergezinnen, zelfmoord, prostitutie, misbruik van genot‑ en geneesmiddelen, delinquent gedrag en verspreiding van aids. 

6 	De leerlingen gaan gepast om met vreugde, verlies en rouw, en leren uit hun ervaringen. 

7 	De leerlingen verwerven inzicht in de structuren en het beleid die de gezondheids- en welzijnszorg ondersteunen. 

8 	De leerlingen participeren aan het gezondheids- en veiligheidsbeleid op school en in hun omgeving. 

Zorgethiek

9 	De leerlingen dragen zorg voor zichzelf en voor anderen rekening houdende met thematieken zoals jeugdbeleid, ouderdom, sociale achterstelling en handicaps. 

10 	De leerlingen tonen respect voor zichzelf en anderen zoals personen met andere geaardheid, uit andere etnische groepen, uit andere culturen en met andere denkwijzen en overtuigingen. 

11 	De leerlingen herkennen bij zichzelf en anderen signalen van diverse vormen van partner‑ en sociale druk, fanatisme, discriminatie en onverdraagzaamheid en reageren daar passend en tijdig op.

Milieueducatie

Natuur- en milieubeleid

1 	De leerlingen kunnen beschikbaren communicatiekanalen en milieueducatieve netwerken aanwenden bij milieu-initiatieven en -projecten.

2	De leerlingen kunnen het normverleggend en grensoverschrijdende karakter van milieuvervuiling bij productie en verbruik illustreren.

3	De leerlingen zijn bereid de milieuwetgeving toe te passen.

4	De leerlingen hebben bij het kopen van goederen en verbruiken van diensten oog voor nieuwe milieuvriendelijke alternatieven of kleinschalige initiatieven in het kader van een duurzame ontwikkeling.

5	De leerlingen zijn bereid actief deel te nemen aan het maatschappelijk debat over natuur- en milieubeleid.

6	De leerlingen zijn bereid ethische normen te hanteren ten opzichte van scenario’s van bijvoorbeeld economische groei, welvaartsontwikkeling, demografische evolutie en biotechnologische ontwikkelingen op mondiaal vlak.

Verkeer en mobiliteit in ruimtelijk beleid

7	De leerlingen kunnen de voor- en nadelen van verschillende vervoerswijzen voor transport van personen, goederen en diensten afwegen op basis van verschillende criteria en een bepaalde keuze motiveren.

8	De leerlingen kunnen meewerken aan het opstellen en uitvoeren van een schoolvervoersplan en verdedigen hun eigen standpunt hierin.

9	De leerlingen kunnen een gedragspatroon ontwikkelen waarbij individuele gemotoriseerde verplaatsingen beperkt worden en milieubewust gekozen wordt voor een passende vervoerwijze.

10	De leerlingen kunnen individueel of in groep standpunten innemen t.a.v. een probleem van ruimtelijke inrichting of landschapsbeheer en nemen kennis van het overheidsbeleid ter zake.

11	De leerlingen zijn bereid om via een constructieve inbreng invloed uit te oefenen op beslissingen, maatregelen of voorstellen die een weerslag kunnen hebben op mobiliteit, verkeer en ruimtegebruik.

14.2	Instructiekaart beoordelingscriteria voor tekstmateriaal 

INSTRUCTIEKAART

Criteria om een tekst kritisch te beoordelen

Wie is de auteur?
	-	een persoon
	-	een organisatie
	-	een commercieel bedrijf
	-	onbekend

In welke mate is de auteur geloofwaardig t.a.v. het onderwerp?
	-	waarom wel?
	-	waarom niet?

Wat is het doel van de auteur?
	-	informatie geven 
	-	overtuigen
	-	verkopen
	-	ontspannen
	-	niet duidelijk	

Vind ik een andere bron waarin de gevonden informatie bevestigd wordt?
	-	indien ja: ook bij deze bronnen de eerste drie vragen beantwoorden 
	-	indien neen: verder zoeken ! (denk ook aan andere bronnen: encyclopedieën,
		boeken, schoolhandboeken, internet, kranten, …)	

14.3	Instructiekaart leesvaardigheid

INSTRUCTIEKAART LEZEN
		
INSTRUCTIEKAART LEZEN	

Deel 1: vóór het lezen
		
deel 2: tijdens het lezen	

Oriënteren

Algemeen
	-	Wat is het doel van de auteur van de tekst: informeren, overtuigen, gevoelens 		beïnvloeden, aansporen, ontspannen, beoordelen?
	-	Voor welk publiek is de tekst bestemd?
	-	Wie is de auteur?

Terugkijken
	-	Heb ik eerder zo’n tekst gelezen?
	-	Welke moeilijkheden heb ik ondervonden?
	-	Welke fouten heb ik toen gemaakt?

Vooruitzien
	-	Waarom moet ik deze tekst lezen?

Voorbereiden: verkennend lezen (skimmen)

Om de inhoud van de tekst te verkennen
	-	Lees de titels en tussenkopjes
	-	Bekijk de illustraties en onderschriften
	-	Bij langere teksten: lees de flaptekst en bekijk de inhoudstafel

Beantwoord daarna de volgende vragen
	-	Waarover gaat deze tekst?
	-	Wat weet en vind ik zelf al over dit onderwerp?
		Wat zou ik er meer over willen weten?
	-	Wat verwacht ik van de tekst?

Uitvoeren

Genietend lezen
Je leest een tekst op eigen tempo en voor je eigen plezier. 
Achteraf wordt alleen gevraagd of je het boeiend of leuk vond, …

Zoekend lezen of selecterend lezen (scannen)
Je leest nauwkeurig dat tekstgedeelte dat een antwoord op de vraag bevat.

Intensief lezen
- 	Op het niveau van de hele tekst: je zoekt de inleiding, het slot.
- 	Op het niveau van de alinea: in de alinea duid je de kernzin aan.
-	Op het niveau van de zin: je zoekt ‘verbindingswoorden’ en ‘verwijswoorden’ om 	het geheel beter te begrijpen.

INSTRUCTIEKAART LEZEN
	
deel 3: na het lezen

Reflecteren

Terugkijken
-	Heb ik de boodschap begrepen?
-	Zijn de vragen die ik had, beantwoord?
-	Heb ik nog vragen over de tekst, zijn er nog dingen die ik niet begrijp?
-	Begrijp ik het doel van dit soort teksten?
-	Begrijp ik de bedoeling van de schrijver?

Vooruitzien
-		Op welke punten is mijn aanpak succesvol gebleken?
-		Op welke punten moet ik mijn aanpak verbeteren?

14.4	Instructiekaart luistervaardigheid

INSTRUCTIEKAART LUISTEREN
		
INSTRUCTIEKAART LUISTEREN	

deel 1: vóór het luisteren
		
deel 2: tijdens het luisteren	

Oriënteren

Algemeen
	-	Wat is het doel van de spreker: informeren, overtuigen, gevoelens 			beïnvloeden, aansporen, ontspannen, beoordelen?
	-	Voor welk publiek is de tekst bestemd?
	-	Wie is de spreker? (Welk taalgebruik kun je verwachten: formeel,
		informeel, …)

Terugkijken
	-	Heb ik eerder zo’n luisteroefening gehad?
	-	Welke moeilijkheden heb ik ondervonden?
	-	Welke fouten heb ik toen gemaakt?

Voorzien
	-	Wat moet ik met deze luistertekst doen?

Voorbereiden

	-	Wat weet ik al over het onderwerp?
	-	Wat zou ik willen weten over het onderwerp?

Uitvoeren

Genietend luisteren
Je luistert naar een verhaal, een liedje, een gedicht, …
Achteraf wordt alleen gevraagd of je het boeiend of leuk vond, of je het mooi of lelijk vond, …

Selecterend luisteren
Je noteert alle informatie waarnaar je op zoek bent 
bv.: antwoorden op vooraf gestelde vragen
Op basis van die informatie noteer je de hoofdgedachte, onderscheid je hoofdpunten en details.

	

INSTRUCTIEKAART LUISTEREN
	
Deel 3: na het luisteren

Reflecteren

Terugkijken
-	Heb ik de boodschap begrepen?
-	Zijn de vragen die ik had, beantwoord?
-	Heb ik nog vragen over de tekst, zijn er nog dingen die ik niet begrijp?
-	Begrijp ik het doel van de uiteenzetting?
-	Begrijp ik de bedoeling van de spreker?
-	Heb ik problemen ervaren?

Vooruitzien
-		Op welke punten is mijn aanpak succesvol gebleken?
-		Op welke punten moet ik mijn aanpak verbeteren?

Colofon

Dit leerplan werd ontwikkeld door de leerplancommissie Ruwbouw in de derde graad van het BSO van OVSG met medewerking van vertegenwoordigers van de inrichtende machten Aarschot, Antwerpen, Gent.

Dit leerplan werd gedeponeerd als
D/2004/7634/093